Dzień Wróbla (20 marca): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Światowy Dzień Wróbla obchodzimy 20 marca, w tym samym dniu co Dzień Żaby i zwykle tuż przed kalendarzowym powitaniem wiosny. Wróbel to ptak, którego dzieci widzą codziennie: na chodniku przed przedszkolem, przy śmietniku, na parapecie i przy karmniku. Właśnie dlatego dzień wróbla w przedszkolu jest tak wdzięcznym tematem, bo nie trzeba jechać do lasu ani do zoo, żeby poobserwować bohatera zajęć. Wystarczy wyjrzeć przez okno, a potem porozmawiać o tym, że nawet najzwyklejszy ptak potrzebuje naszej pomocy.

We wpisie znajdziesz historię święta, ciekawostki o wróblach do przeczytania dzieciom i zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat oraz klasy 1-3. Do tego prace plastyczne z materiałów z przedszkolnej szafy, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, sprawdzone tytuły wierszy i książek oraz pomysły na współpracę z rodzicami. Każdą zabawę opisaliśmy tak, żeby dało się ją przeprowadzić bez dodatkowego szukania. Tam, gdzie trzeba uważać, na przykład przy karmieniu ptaków albo przy drobnych nasionach, piszemy o tym wprost.

Historia Dnia Wróbla

Światowy Dzień Wróbla (World Sparrow Day) zapoczątkowała indyjska organizacja Nature Forever Society, założona przez przyrodnika Mohammeda Dilawara, we współpracy z francuską fundacją Eco-Sys Action Foundation. Pierwszy raz obchodzono go w 2010 roku w różnych częściach świata. Mohammed Dilawar zajmował się ochroną wróbli w indyjskim mieście Nashik i już w 2008 roku amerykański tygodnik „Time” wyróżnił go tytułem bohatera środowiska. Pierwsze obchody miały formę konkursów plastycznych, akcji informacyjnych i pochodów, w których uczestnicy przebierali się za wróble. Od tamtej pory święto przypada co roku 20 marca.

Celem Dnia Wróbla jest zwrócenie uwagi na wróbla domowego i inne pospolite ptaki, które żyją w miastach, oraz na zagrożenia dla nich. Wróbel przez wieki mieszkał tuż obok ludzi, ale w wielu miastach Europy i Azji jest go dziś mniej niż kiedyś. Ptakom brakuje szczelin w budynkach, w których mogłyby zakładać gniazda, zarośli, w których mogłyby się schować, i owadów, którymi karmią pisklęta. Święto ma też być okazją do spotkania ludzi, którzy chronią pospolite ptaki, i do wymiany pomysłów, jak im pomagać. Organizatorzy od 2011 roku przyznają w Indiach także nagrody dla osób, które szczególnie zasłużyły się dla ochrony wróbli.

W Polsce żyją dwa gatunki wróbli: wróbel domowy, który trzyma się blisko domów i bloków, oraz mazurek, spotykany częściej na obrzeżach miast, we wsiach, w parkach i ogrodach. Dzień Wróbla nie jest u nas świętem oficjalnym, ale coraz więcej przedszkoli i szkół wykorzystuje go do rozmowy o ptakach mieszkających w mieście. Ponieważ w tym samym dniu obchodzi się Dzień Żaby, a kilka dni później zaczyna się kalendarzowa wiosna, łatwo połączyć te tematy w jednym wiosennym tygodniu. Na początku kwietnia wypada też Dzień Ptaków, który jest naturalnym ciągiem dalszym tych zajęć.

Po co obchodzić Dzień Wróbla z dziećmi

Wróbel uczy dzieci patrzeć uważnie na to, co zwyczajne. Większość z nich zna go z widzenia, ale niewiele umie powiedzieć, jak wygląda, co je, gdzie śpi i czym różni się samiec od samiczki. Zajęcia o wróblu rozwijają więc spostrzegawczość, słownictwo i umiejętność porównywania, czyli rozwój poznawczy, a obserwacje przez okno uczą cierpliwości i skupienia. Dzieci odkrywają, że przyrodę można badać bez wychodzenia daleko od przedszkola. To ważne doświadczenie, bo pokazuje, że natura jest wszędzie, także między blokami.

Drugi cel to odpowiedzialność i empatia. Rozmawiacie o tym, że ptakom w mieście nie jest łatwo, i o tym, jak można im pomóc mądrze: zimą dokarmiać odpowiednim jedzeniem, wiosną nie niszczyć gniazd, a przez cały rok nie płoszyć ptaków i nie rzucać w nie niczym. Dzieci uczą się, że chleb nie jest dobrym jedzeniem dla ptaków i że pomoc wymaga wiedzy, a nie tylko dobrych chęci. Wróble żyją w gromadach i hałaśliwie się porozumiewają, co jest dobrym punktem wyjścia do rozmowy o życiu w grupie, czyli pracy w sferze społecznej. Podskoki, trzepotanie rękami i kąpiele w piasku w wersji zabawowej rozwijają za to sprawność fizyczną.

Ciekawostki o wróblach dla dzieci

Przeczytaj dzieciom trzy lub cztery ciekawostki na jedno spotkanie, a resztę zostaw na kolejne dni. Przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, czy wróbel chodzi, czy skacze?”, i dopiero potem przeczytaj odpowiedź.

• Wróbel po ziemi najczęściej skacze. Odbija się obiema nóżkami naraz, zamiast stawiać kroki jak gołąb.
• Pana wróbla łatwo poznać. Samiec ma szarą czapeczkę i czarną plamę pod dziobem, jak śliniaczek, a samiczka jest szarobrązowa, bez czarnej plamy.
• Wróble kąpią się w wodzie, ale też w piasku. Tarzają się w suchym piasku albo pyle i w ten sposób czyszczą piórka.
• Wróbel nie odlatuje na zimę. Zostaje z nami przez cały rok, dlatego zimą chętnie przylatuje do karmników.
• Wróble lubią towarzystwo. Żyją w gromadach, razem szukają jedzenia i razem głośno ćwierkają.
• Wróbel mieszka blisko ludzi. Gniazda zakłada w szczelinach pod dachem, w dziurach w murze i w budkach lęgowych.
• Dorosły wróbel je głównie nasiona, ale pisklęta karmi owadami. Maleńkie wróble potrzebują dużo owadów, żeby szybko rosnąć.
• W Polsce mamy dwa rodzaje wróbli. Oprócz wróbla domowego żyje u nas mazurek, który ma brązową czapeczkę i czarną kropkę na białym policzku.
• Chleb nie jest dobry dla ptaków. Zimą wróblom lepiej podać nasiona słonecznika albo proso, bez soli i bez przypraw.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Najmłodsze dzieci poznają wróbla przez naśladowanie jego ruchów i dźwięków. Do tych zabaw nie używaj prawdziwych nasion ani drobnych elementów, bo łatwo trafiają do buzi.

Wróbelki skaczą po chodniku

Pokaż dzieciom, jak wróbel podskakuje obiema nóżkami naraz, i zaproś je do wspólnego skakania po sali. Mówisz powoli rymowane polecenia: „Skok i skok, wróbelku, hop”, a dzieci podskakują obunóż, z rękami przy bokach jak złożonymi skrzydełkami. Na hasło „Wróbelki dziobią” kucają i stukają palcem w podłogę, a na hasło „Wróbelki lecą” wstają i machają rękami. Powtarzaj polecenia w różnej kolejności, zawsze pokazując ruch. Zabawa ćwiczy skok obunóż, słuchanie poleceń i koordynację.

Ćwir-ćwir pod chustą

Rozłóż chustę animacyjną i zaproś dzieci, żeby usiadły pod nią jak wróbelki w gnieździe pod dachem. Dorośli delikatnie unoszą i opuszczają chustę, a dzieci cichutko ćwierkają. Na hasło „Słoneczko wyszło” chusta idzie wysoko w górę, a wróbelki wyfruwają na zewnątrz i machają skrzydełkami. Na hasło „Wieczór” wracają do gniazda i układają się do snu. Zabawa daje dzieciom poczucie bezpieczeństwa, uczy reagowania na sygnał i pierwszego słowa o tym, że wróbel ma gniazdo w budynku.

Kto tak ćwierka?

Przygotuj duże zdjęcia albo pluszaki kilku znanych zwierząt: wróbla, kota, psa, krowy i kaczki. Wydajesz dźwięk jednego z nich, a dzieci pokazują palcem właściwe zwierzę i wszystkie razem go naśladują. Zawsze kończ na wróblu i zachęć dzieci do wspólnego ćwierkania, raz głośno, raz cicho. Potem wyjrzyjcie przez okno i poszukajcie wróbli na podwórku. Zabawa rozwija słuch, uczy nazw zwierząt i ćwiczy narządy mowy.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzy- i czterolatki potrafią już dłużej patrzeć i porównywać, więc pierwsze obserwacje ptaków mogą być prawdziwą przygodą.

Lornetki na parapecie

Każde dziecko robi lornetkę z dwóch sklejonych rolek po papierze toaletowym, a potem grupa siada przy oknie. Twoim zadaniem jest wcześniej wysypać na parapecie za oknem trochę nasion słonecznika albo postawić karmnik, żeby ptaki miały powód przylecieć. Dzieci obserwują w ciszy i opowiadają szeptem, co widzą: ile ptaków przyleciało, jakiego są koloru, czy skaczą, czy chodzą. Zapisuj ich obserwacje rysunkami na dużej kartce. Zabawa uczy cierpliwości, cichego zachowania przy zwierzętach i nazywania tego, co widać.

Wróbel i gołąb

Pokaż zdjęcia wróbla i gołębia, a potem porównajcie je razem: który jest większy, jakiego koloru jest każdy z nich, jak się porusza. Dzieci uczą się, że wróbel skacze obunóż, a gołąb chodzi, kiwając głową. Następnie na hasło „wróbel” dzieci skaczą małymi podskokami, a na hasło „gołąb” idą, kiwając głową do przodu i do tyłu. Przyspieszaj zmiany, a na koniec zapytaj, który ptak był łatwiejszy do naśladowania. Zabawa uczy porównywania i wzmacnia wiedzę zdobytą z obserwacji.

Wróbla rodzina buduje gniazdo

Przygotuj koszyk z miękkimi skrawkami materiałów: paski bibuły, kawałki wełny, strzępki gazety i chusteczki, a na środku sali postaw duży karton, który jest dziurą pod dachem. Dzieci w parach są wróblową parą i po kolei przynoszą po jednym skrawku do kartonu, wyściełając gniazdo. Gdy gniazdo jest gotowe, zdradź dzieciom, że wróble naprawdę tak robią i że wyściełają gniazdo piórkami i miękkimi źdźbłami. Na koniec połóż w gnieździe duże papierowe jajka i zapytaj, kto teraz musi ich pilnować. Zabawa uczy współpracy i pokazuje, że ptasi dom powstaje z wielu małych kawałków.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki są gotowe na zadania z liczeniem, sortowaniem i prawdziwą odpowiedzialnością za ptaki za oknem.

Menu dla wróbla

Przygotuj obrazki różnych produktów: słonecznik, proso, płatki owsiane, kromka chleba, chipsy, słone paluszki, ciastko, jabłko i kiełbasa. Dzieci w małych grupach dzielą obrazki na dwa talerze: dobre dla ptaków i niedobre dla ptaków, a potem każda grupa tłumaczy swój wybór. Wyjaśnij, że sól i przyprawy szkodzą ptakom, a chleb zapycha brzuszek, ale nie daje siły. Na koniec ustalcie razem, czym grupa będzie dokarmiać ptaki zimą, jeśli postawicie karmnik. Zabawa uczy klasyfikowania i mądrej, a nie tylko dobrej pomocy.

Liczymy wróble

Przez tydzień, zawsze o tej samej porze, grupa spędza pięć minut przy oknie z widokiem na karmnik albo podwórko. Dziecko dyżurne liczy wróble, a ty zapisujesz wynik kreskami na dużym arkuszu z dniami tygodnia. Pod koniec tygodnia dzieci przeliczają kreski, porównują dni i sprawdzają, kiedy przyleciało najwięcej ptaków. Zastanówcie się razem, czy ptaki przylatywały częściej w słońcu, czy w deszczu. Zabawa uczy liczenia, zapisywania wyników i wyciągania prostych wniosków.

Pan wróbel i pani wróblowa

Przygotuj kilka par kart z rysunkami wróbli: samców z czarnym śliniaczkiem i samiczek bez niego, a do tego kilka kart z mazurkiem z brązową czapeczką. Dzieci grają w memory i szukają par, a przy każdej odkrytej karcie mówią, czy to pan wróbel, pani wróblowa, czy mazurek. Na koniec możesz rozłożyć wszystkie karty i poprosić dzieci o ułożenie wróblowych rodzin. Zabawa ćwiczy pamięć wzrokową, spostrzegawczość i uważne patrzenie na szczegóły.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie mogą już prowadzić prawdziwą obserwację przyrodniczą i zapisywać ją w prostej formie, więc Dzień Wróbla może być początkiem małego badania.

Ptasi spis na podwórku

Wyjdźcie na podwórko albo do pobliskiego parku z kartami obserwacji, na których są rysunki kilku najczęstszych ptaków miejskich: wróbel, mazurek, gołąb, sikora bogatka, kos i wrona. Uczniowie w parach przez dziesięć minut zaznaczają kreskami każdego ptaka, którego zobaczą. Po powrocie do klasy łączycie wyniki w jedną tabelę i rysujecie prosty wykres słupkowy z kratek. Porozmawiajcie, które ptaki były najczęstsze i dlaczego wróbli mogło być dużo albo mało. Zajęcia ćwiczą obserwację, liczenie i odczytywanie danych.

Gdzie wróbel zbuduje dom?

Pokaż zdjęcia różnych budynków: starego domu z dachówką, nowego bloku z gładką elewacją, szopy z dziurami w deskach i domu z budką lęgową. Uczniowie w grupach zastanawiają się, gdzie wróbel najłatwiej znajdzie miejsce na gniazdo, i uzasadniają odpowiedź. Wyjaśnij, że w nowych budynkach często brakuje szczelin, dlatego budki lęgowe są dla wróbli ważne. Na koniec każda grupa projektuje na kartce budkę dla wróbli i zapisuje, gdzie by ją powiesiła. Zajęcia łączą przyrodę z myśleniem technicznym.

Wróbel opowiada

Uczniowie piszą krótkie opowiadanie z perspektywy wróbla, który mieszka pod dachem ich szkoły. Podaj plan w czterech punktach: kim jestem i gdzie mieszkam, co jem, co mnie cieszy, czego się boję. Teksty mają mieć od pięciu do ośmiu zdań i używać co najmniej trzech wyrazów z ciekawostek, na przykład „gromada”, „piaskowa kąpiel”, „pisklęta”. Chętni czytają swoje opowiadania klasie, a najlepsze trafiają na gazetkę. Zajęcia ćwiczą pisanie, słownictwo i patrzenie na świat oczami kogoś innego.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy wycinasz wcześniej sama.

Wróbel z odciśniętej dłoni

• kartka białego papieru
• brązowa, szara i czarna farba
• talerzyk na farbę, mokre chusteczki
• czarny flamaster

Dziecko zanurza dłoń w brązowej farbie i odciska ją na kartce z rozłożonymi palcami, które staną się skrzydłem i ogonem. Po wyschnięciu dorysowuje flamastrem głowę, dziób, oko i cienkie nóżki. Dzieci starsze dodają samcowi czarny śliniaczek pod dziobem, a samiczce zostawiają szarobrązowe piórka. Pracę z młodszymi zrób wspólnie, trzymając dłoń dziecka. Z odcisków całej grupy powstanie wesoła gromada wróbli.

Wróbel z rolki

• rolka po papierze toaletowym
• brązowa farba albo brązowy papier
• szary papier na skrzydła, pomarańczowy trójkąt na dziób
• klej, kredki

Dzieci malują rolkę na brązowo albo oklejają ją papierem. Z szarego papieru wycinają dwa skrzydła w kształcie kropli i przyklejają je po bokach rolki. Z przodu doklejają oczy i dziób, a u dołu krótki ogonek z paska papieru. Gotowe wróbelki możecie posadzić na gałęzi w wazonie w kąciku przyrody. To praca, która dobrze wychodzi już u czterolatków.

Karmnik z kartonu po mleku

• czysty karton po mleku albo soku
• farby plakatowe, pędzle
• nożyczki (używa dorosły), sznurek do zawieszenia
• patyk na grzędę

Dorosły wycina w kartonie dwa duże okienka po przeciwnych stronach i przebija otwór na patyk pod okienkiem. Dzieci malują karton na wesołe kolory i ozdabiają go wzorami. Po wyschnięciu dorosły przewleka sznurek przez górę kartonu, a karmnik wisi na gałęzi za oknem albo w ogrodzie przedszkola. Dzieci pilnują, żeby w środku były tylko dobre dla ptaków nasiona. Praca pokazuje, że zwykły odpad może komuś pomóc.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Wróble są ruchliwe i głośne, więc te zabawy świetnie nadają się na rozgrzewkę albo na wyładowanie energii po dłuższym siedzeniu.

Wróble i kot

Jedno dziecko jest kotem, który śpi zwinięty w rogu sali. Pozostałe dzieci to wróble, które skaczą po sali i udają, że dziobią ziarenka, cicho ćwierkając. Gdy kot się budzi i przeciąga, wróble fruwają na drzewo, czyli na ławeczki albo materace, gdzie kot ich nie dosięgnie. Kogo kot dotknie przed ucieczką, ten zostaje kotem w następnej rundzie. Zabawa ćwiczy szybką reakcję i uczy, że ptaki muszą uważać na koty, dlatego karmnik wiesza się wysoko.

Piaskowa kąpiel

Rozłóż na podłodze materace albo koce i powiedz, że to ciepły, suchy piasek. Przy wesołej muzyce wróble skaczą po sali, a gdy muzyka cichnie, lądują na kocu i tarzają się, trzepoczą rękami i otrzepują jak ptaki, które czyszczą piórka. Potem wstają, strzepują piasek z rąk i nóg i znowu skaczą. Pilnuj, żeby dzieci miały wystarczająco dużo miejsca, aby nie wpadały na siebie. Zabawa rozładowuje energię, a przy okazji utrwala jedną z najciekawszych wróblich ciekawostek.

Wróbla orkiestra

Rozdaj dzieciom proste instrumenty: kołatki, trójkąty, grzechotki i bębenki. Każdy instrument ma swoje ptasie zadanie: kołatki to stukanie dziobów, trójkąty to krople deszczu, grzechotki to trzepot skrzydeł, a bębenki to kroki kota. Opowiadasz krótką historię o wróblach na podwórku, a dzieci grają, gdy w historii pojawia się ich dźwięk. Na koniec wszystkie wróble razem głośno ćwierkają. Zabawa uczy słuchania ze zrozumieniem i reagowania na umówiony sygnał.

Scenariusz zajęć: Dzień Wróbla w przedszkolu

Temat	Wróbel, nasz sąsiad zza okna
Grupa wiekowa	5-6 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko rozpoznaje wróbla i odróżnia samca od samiczki; wie, czym można, a czym nie można karmić ptaków; obserwuje ptaki w ciszy; skacze obunóż i reaguje na sygnał
Pomoce	zdjęcia wróbla i gołębia, obrazki do zabawy „Menu dla wróbla”, lornetki z rolek, karmnik albo parapet z nasionami, brązowa farba, kartki, mokre chusteczki
Przebieg	1. Powitanie (4 minuty): dzieci witają się ćwierkaniem, a ty zapowiadasz, że dziś jest święto ptaka, którego wszyscy znają. 2. Ciekawostki (7 minut): cztery ciekawostki (skakanie, śliniaczek samca, kąpiel w piasku, zima), przed każdą pytanie do dzieci. 3. Obserwacja przez okno (7 minut): dzieci z lornetkami patrzą na karmnik i opowiadają szeptem, co widzą. 4. Wróble i kot (6 minut): zabawa ruchowa z ucieczką na drzewo. 5. Menu dla wróbla (8 minut): sortowanie obrazków i ustalenie, czym grupa będzie dokarmiać ptaki. 6. Wróbel z odciśniętej dłoni (10 minut): praca plastyczna, starsze dzieci rysują samca albo samiczkę. 7. Sprzątanie (3 minuty): mycie rąk i porządki przy stolikach.
Zakończenie	Dzieci siadają w kole z wróblami z dłoni i każde mówi jedno zdanie: „Pomogę wróblowi, bo…”. Grupa żegna się głośnym ćwierkaniem.
Ewaluacja	Dzieci podnoszą kartę z wróblem, gdy usłyszą prawdziwe zdanie o wróblach, i kartę z krzyżykiem, gdy zdanie jest fałszywe, na przykład „Wróble jedzą chipsy”. Obserwuj, kto odróżnia samca od samiczki bez podpowiedzi.

Jeśli postawicie karmnik, pamiętaj o kilku zasadach. Dokarmianie ptaków ma sens głównie zimą, w mrozy i przy śniegu, a gdy się je zacznie, trzeba robić to regularnie, bo ptaki przyzwyczajają się do stałego źródła jedzenia. Karmnik trzeba co jakiś czas czyścić, a nasiona podawać suche, bez soli i przypraw. Dzieci po każdym dosypywaniu karmy myją ręce, a najmłodsze nie dotykają nasion, bo mogłyby wziąć je do buzi. Karmnik wieszamy wysoko, z dala od miejsc, gdzie mogą się czaić koty.

Książki, wiersze i piosenki

Przeczytaj dzieciom wiersz Juliana Tuwima „Ptasie radio”, w którym ptaki nadają swoją audycję, a potem sprawdźcie, jakie ptasie głosy udało się usłyszeć za oknem. Starszym przedszkolakom i uczniom poleć książkę Hanny Łochockiej „O wróbelku Elemelku”, czyli zbiór rymowanych opowiastek o przygodach małego wróbla. Z klasyki przyda się też wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego „O wróbelku”. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Skok i skok po chodniku, szary wróbel bez kłopotu. Ma czapeczkę, ma skrzydełka, ćwierka głośno spod okienka.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Nie dam chleba ani chipsa, dam ziarenka do karmnika. Wróbel zje i się ucieszy, a do gniazdka zaraz spieszy.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „20 marca obchodzimy Dzień Wróbla. Będziemy obserwować ptaki za oknem i rozmawiać o tym, jak mądrze pomagać ptakom w mieście. Prosimy, aby dzieci przyszły w szarych albo brązowych ubraniach.”. Jako zadanie do domu zaproponuj rodzinne liczenie wróbli w drodze do przedszkola albo podczas weekendowego spaceru i narysowanie wyniku kreskami. W klasach 1-3 może to być krótka notatka: gdzie widziałem wróble, ile ich było, co robiły. Poproś też rodziców, żeby nie karmili ptaków chlebem i nie pozwalali dzieciom ich płoszyć.

Chętni rodzice mogą pomóc w zbudowaniu drewnianej budki lęgowej dla wróbli i powieszeniu jej na budynku przedszkola, po wcześniejszej zgodzie dyrekcji. Możesz też poprosić o przyniesienie pustych kartonów po mleku, z których powstaną karmniki. Jeśli ktoś z rodziców fotografuje ptaki, niech pokaże dzieciom swoje zdjęcia. Udział ma być dobrowolny, bez presji na nikogo.

Najczęstsze pytania