Dzień Języka Ojczystego (21 lutego): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego obchodzimy 21 lutego, a ustanowiła go UNESCO w 1999 roku. To święto wszystkich języków, którymi mamy mówią do dzieci, a nie tylko języka polskiego. Dzień języka ojczystego w przedszkolu to dobra okazja, żeby bawić się głoskami, rymami i słowami, a także zauważyć, że w wielu grupach są dzieci, które w domu mówią po ukraińsku, po angielsku, po śląsku albo po kaszubsku. Każdy z tych języków jest dla kogoś pierwszym i najbliższym, a dziecko, które to słyszy, czuje się w grupie u siebie.

We wpisie znajdziesz krótką historię święta, ciekawostki o języku polskim i językach świata do przeczytania dzieciom oraz zabawy językowe dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat oraz klasy 1-3. Są też prace plastyczne z literami, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, lista pewnych wierszy polskich poetów i pomysły na współpracę z rodzicami. Wszystkie zabawy wymagają tylko papieru, kredek, woreczków i własnego głosu. Każdą opisaliśmy tak, żeby dało się ją przeprowadzić bez dodatkowego szukania.

Historia Dnia Języka Ojczystego

Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego ustanowiła Konferencja Generalna UNESCO, czyli organizacji ONZ zajmującej się edukacją, nauką i kulturą, w listopadzie 1999 roku. Pomysł wyszedł od Bangladeszu, a pierwsze obchody odbyły się 21 lutego 2000 roku. Kilka lat później, w 2002 roku, święto przyjęło z uznaniem także Zgromadzenie Ogólne ONZ. Od tej pory co roku 21 lutego szkoły, uczelnie, biblioteki i instytucje kultury na całym świecie przypominają, że każdy język jest ważny i zasługuje na ochronę.

Data nie jest przypadkowa. 21 lutego 1952 roku w Dhace, stolicy dzisiejszego Bangladeszu, studenci wyszli na ulice, żeby bronić prawa do posługiwania się swoim językiem, bengalskim. Dla mieszkańców Bangladeszu ten dzień jest bardzo ważną rocznicą, a dzięki ich inicjatywie stał się świętem wszystkich języków świata. Z dziećmi wystarczy powiedzieć, że dawno temu ludzie w dalekim kraju musieli upominać się o prawo do mówienia własnym językiem i że dziś pamiętamy o nich, szanując wszystkie języki. Szczegóły tamtych wydarzeń zostaw na starsze lata.

UNESCO szacuje, że na świecie jest ponad osiem tysięcy języków, a około siedmiu tysięcy wciąż się używa. Wiele z nich ma niewielu użytkowników i może zniknąć, jeśli dzieci przestaną się ich uczyć od rodziców. Dlatego święto przypomina także o tym, że dziecko najlepiej uczy się w języku, który rozumie od urodzenia, i że wielojęzyczność to bogactwo, a nie kłopot. W Polsce Dzień Języka Ojczystego obchodzą przede wszystkim szkoły i przedszkola, które organizują konkursy recytatorskie, dyktanda, zabawy słowne i spotkania z poezją. W wielu placówkach to również dzień, w którym dzieci z innych krajów mogą pokazać kolegom swój język.

Po co obchodzić Dzień Języka Ojczystego z dziećmi

Przedszkole to czas, w którym mowa rozwija się najszybciej, więc zabawy słowne są tu nie dodatkiem, ale codzienną pracą. Dzień Języka Ojczystego pozwala skupić się na dźwiękach mowy: dzieci słuchają głosek, szukają rymów, dzielą słowa na sylaby i ćwiczą narządy mowy przy wierszykach i łamańcach. To wspiera rozwój poznawczy, słuch fonematyczny i przygotowanie do czytania i pisania. Starsze dzieci poznają litery z ogonkami i kreskami, których nie ma w wielu innych językach, i dowiadują się, że alfabet to zbiór znaków, które ludzie wymyślili, żeby zapisać mowę.

Drugi cel ma wymiar emocjonalny i społeczny. Dziecko, które w domu mówi innym językiem, słyszy w tym dniu, że jego mowa jest ważna, a koledzy mogą się od niego nauczyć choćby słowa „dzień dobry”. Dzieci polskojęzyczne odkrywają, że ich język jest jednym z wielu, a różnice w mowie są ciekawe, a nie śmieszne. Rozmowa o gwarach i językach regionalnych, na przykład kaszubskim, pokazuje, że nawet w Polsce mówi się na różne sposoby. Zabawy ruchowe z literami i sylabami dodają do tego rozwój fizyczny, a wspólne recytowanie uczy współpracy i odwagi występowania przed grupą.

Ciekawostki o języku dla dzieci

Przeczytaj dzieciom trzy lub cztery ciekawostki na jedno spotkanie, a resztę zostaw na kolejne dni. Przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, ile jest języków na świecie?”, i dopiero potem przeczytaj odpowiedź.

• Na świecie jest kilka tysięcy języków. Ludzie na całej Ziemi mówią ponad siedmioma tysiącami języków, a niektórymi z nich mówi tylko jedna wioska.
• Język ojczysty to ten, którego uczymy się od mamy i taty. Dla jednych dzieci to polski, dla innych ukraiński, angielski albo wietnamski.
• Polski alfabet ma 32 litery. Dziewięć z nich ma ogonki albo kreski: ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż.
• Litery ą i ę są rzadkie. Mało który język na świecie ma takie litery z ogonkiem.
• Nie wszystkie języki zapisuje się literami takimi jak nasze. Po chińsku pisze się znakami, które oznaczają całe słowa, a po arabsku pisze się od prawej do lewej.
• W Polsce mówi się także po kaszubsku. Kaszubski to język regionalny, którego używają mieszkańcy Kaszub na Pomorzu.
• Niektóre języki znikają. Gdy dzieci przestają uczyć się języka od rodziców, po latach może nie być nikogo, kto nim mówi. Dlatego dbamy o każdy język.
• Są języki, w których mówi się rękami. Osoby niesłyszące rozmawiają językiem migowym, a w Polsce używa się polskiego języka migowego.
• Słowa wędrują między językami. „Kakao” czy „banan” przyszły do polskiego z innych języków, a polskie słowa też bywają zapożyczane.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

U najmłodszych język to przede wszystkim słuchanie, powtarzanie i zabawa dźwiękiem. Wszystkie pomoce mają być duże, bez koralików, klocków i nakrętek, które mieszczą się w buzi.

Kto tak mówi?

Przygotuj duże obrazki zwierząt i przedmiotów, które wydają charakterystyczne dźwięki: krowa, kaczka, pies, zegar, samochód, pociąg. Pokazujesz obrazek, a dzieci naśladują dźwięk: „muuu”, „kwa kwa”, „hau hau”, „tik tak”, „brum brum”, „ciuch ciuch”. Potem odwracasz kolejność: ty wydajesz dźwięk, a dzieci wskazują obrazek. Na koniec każde dziecko wybiera swój ulubiony dźwięk i cała grupa go powtarza. Zabawa ćwiczy narządy mowy, słuch i pierwsze wyrazy dźwiękonaśladowcze.

Dmuchamy piórko

Każde dziecko siedzi przy stoliku, a przed nim leży duży kawałek bibuły wycięty w kształt piórka albo chmurki. Dzieci dmuchają delikatnie, żeby piórko przesunęło się po stole, a potem mocno, żeby odleciało dalej. Potem dmuchacie na zmianę jak wiatr: cicho „fff”, głośno „fuuu”, krótko i długo. Na koniec dzieci wciągają powietrze nosem, „wąchając kwiatek”, i wypuszczają je ustami. Zabawa ćwiczy oddech, który jest podstawą wyraźnej mowy, a duża bibuła jest bezpieczna dla najmłodszych.

Buzia i język

Usiądź z dziećmi przed dużym lustrem albo w kole i opowiedz krótką historyjkę o języczku, który sprząta swój domek. Języczek maluje sufit, czyli podniebienie, myje ząbki od środka i od zewnątrz, wygląda przez okno, czyli wysuwa się z buzi, i zagląda na boki. Każdy ruch pokazujesz sama, a dzieci naśladują go w swoim tempie. Na koniec języczek idzie spać i buzia się zamyka. Zabawa to gimnastyka narządów mowy, która przygotowuje do wymawiania trudniejszych głosek.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzy- i czterolatki lubią rytm i powtarzanie, więc w tym wieku najlepiej działają sylaby, rymy i proste zagadki słuchowe.

Klaszczemy sylaby

Siądź z dziećmi w kole i powiedz swoje imię, klaszcząc przy każdej sylabie: „Ka-sia” to dwa klaśnięcia, „Ma-ło-go-sia” to cztery. Potem każde dziecko wyklaskuje swoje imię, a grupa powtarza je jak echo. W drugiej rundzie wyklaskujecie nazwy przedmiotów z sali: „krze-sło”, „klo-cki”, „pił-ka”. Starsze dzieci w grupie mogą porównać, które słowo ma więcej klaśnięć. Zabawa ćwiczy podział na sylaby, czyli pierwszy krok do czytania.

Worek z rymami

Włóż do kartonowego pudełka kilka obrazków w parach rymujących się słów: kot i płot, myszka i szyszka, misia i Kasia, róża i kałuża. Dzieci po kolei losują obrazek i nazywają go, a grupa szuka wśród obrazków na podłodze słowa, które „brzmi podobnie na końcu”. Za każdą znalezioną parę wszyscy klaszczą. Na koniec razem układacie z par krótki wierszyk, na przykład „Mały kot wskoczył na płot”. Zabawa rozwija słuch fonematyczny i poczucie rytmu języka.

Dzień dobry na świecie

Przygotuj kilka kart z flagami i z tym, jak mówi się „dzień dobry” albo „cześć” w kilku językach, na przykład po angielsku, po ukraińsku, po niemiecku i po hiszpańsku. Jeśli w grupie są dzieci, które znają inny język, poproś je, żeby nauczyły wszystkich swojego powitania. Dzieci chodzą po sali, a gdy spotkają kolegę, witają się słowem z karty, którą wylosowały. Na koniec wracacie do polskiego „dzień dobry” i mówicie je różnymi głosami. Zabawa uczy, że każdy język jest ważny, i daje dzieciom z innych krajów okazję do dumy.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki są gotowe na zabawy z pierwszą i ostatnią głoską, na łamańce językowe i na poznawanie liter, które wyróżniają polski język.

Pociąg głosek

Ustaw dzieci w rzędzie jak wagoniki. Pierwsze dziecko mówi słowo, na przykład „kot”, a następne musi powiedzieć słowo, które zaczyna się na ostatnią głoskę poprzedniego, czyli na „t”: „tata”. Kolejne dziecko szuka słowa na „a”: „auto”, i tak dalej. Każdy, kto doda słowo, dołącza do pociągu i trzyma kolegę za ramiona, a pociąg jeździ po sali. Gdy ktoś utknie, grupa pomaga mu podpowiedziami. Zabawa ćwiczy wyodrębnianie pierwszej i ostatniej głoski oraz zasób słownictwa.

Łamańce na rozgrzewkę

Zapisz na dużych kartach kilka krótkich łamańców, które znasz z dzieciństwa albo wymyślisz sama, na przykład „Szedł Sasza suchą szosą” czy „Czesiek czesze cztery czarne czupryny”. Najpierw mówisz łamaniec powoli, a dzieci powtarzają go szeptem, potem normalnym głosem, a na końcu coraz szybciej. Kto się pomyli, nic się nie dzieje, bo w tej zabawie pomyłki są najzabawniejsze. Na koniec dzieci próbują wymyślić swój łamaniec z imieniem kolegi. Zabawa ćwiczy wyraźną wymowę głosek szumiących i daje dużo śmiechu.

Polskie ogonki

Wypisz na dużych kartkach dziewięć polskich liter z ogonkami i kreskami: ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż. Dzieci po kolei losują literę, a ty mówisz słowo, w którym ona występuje, na przykład „ząb”, „ćma”, „ręka”, „łódka”. Potem dzieci szukają w sali przedmiotów z tymi literami w nazwie i przynoszą je do właściwej kartki. Opowiedz, że takich liter nie ma w wielu innych językach i dlatego są wizytówką polszczyzny. Zabawa przygotowuje do nauki czytania i pokazuje, czym wyróżnia się nasz język.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie czytają i piszą, więc mogą pracować z tekstem, słownikiem i mapą, a Dzień Języka Ojczystego staje się małym projektem o języku.

Słownik klasowy

Każdy uczeń wybiera jedno ulubione polskie słowo, zapisuje je na karcie, rysuje obrazek i wyjaśnia swoimi słowami, co ono znaczy. Uczniowie układają karty w kolejności alfabetycznej na długim pasie papieru, co wymaga sprawdzania drugiej i trzeciej litery. Powstaje klasowy słownik, który zawiśnie na ścianie. Jeśli w klasie są dzieci znające inne języki, dopisują obok tłumaczenie swojego słowa. Zajęcia ćwiczą porządek alfabetyczny, definiowanie i piękne pisanie.

Dyktando z uśmiechem

Przygotuj krótki tekst na pięć lub sześć zdań, w którym są słowa z ó, rz, ż, ch i h, dobrane do poziomu klasy. Najpierw czytasz tekst w całości, a potem dyktujesz go powoli. Uczniowie sprawdzają swoje dyktando w parach, korzystając ze słowniczka ortograficznego, i zaznaczają zielonym kolorem słowa, które napisali dobrze. Na koniec wybierają jedno słowo, które sprawiło im trudność, i układają z nim własne zdanie. Zajęcia utrwalają ortografię bez stresu i uczą korzystania ze słownika.

Mapa języków

Na mapie Europy albo świata uczniowie zaznaczają kraje, w których mówi się językami znanymi w klasie: polskim, angielskim, niemieckim, ukraińskim i innymi, które znają z domu albo z podróży. Przy każdym kraju przypinają kartkę ze słowem „dziękuję” w danym języku. Porozmawiajcie, dlaczego w niektórych krajach mówi się kilkoma językami i czym jest język migowy. Na koniec cała klasa uczy się mówić „dziękuję” w trzech językach. Zajęcia poszerzają wiedzę o świecie i budują szacunek dla różnych języków.

Mój wiersz o języku

Uczniowie piszą w parach krótki, czterowersowy wiersz o języku polskim albo o swoim ulubionym słowie. Wcześniej wspólnie zbierzcie rymy na tablicy, na przykład mowa i słowa, książka i nóżka, rym i dym, a uczniowie wybierają te, które im pasują. Każda para czyta swój wiersz klasie, a potem wiersze trafiają do klasowej książeczki. Zadanie ćwiczy szukanie rymów, rytm i odwagę recytowania przed grupą. W szkołach organizujących konkurs recytatorski wiersze mogą być rozgrzewką przed występem.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy wycinasz wcześniej sama.

Moje imię z ogonkami

• kartka z brystolu z wypisanym dużymi literami imieniem dziecka
• farby, bibuła, kolorowy papier
• klej, pędzle

Dzieci ozdabiają litery swojego imienia: malują je palcami, oklejają kulkami z bibuły albo paskami papieru. Jeśli w imieniu jest litera z ogonkiem lub kreską, na przykład ł albo ś, dziecko robi ją w innym, wyróżniającym się kolorze. Gotowe imiona zawieście nad szatnią albo na drzwiach sali. Młodsze dzieci pracują na literach wypisanych przez dorosłego, a starsze mogą same je napisać.

Litery z plasteliny

• plastelina w kilku kolorach
• karty z dużymi literami do odwzorowania
• deseczki do lepienia

Dzieci toczą z plasteliny wałeczki i układają z nich litery na kartach: najpierw pierwszą literę swojego imienia, potem polskie litery z ogonkami. Z małych kuleczek robią kropki i kreski nad ś, ź i ż. Praca ćwiczy mięśnie dłoni potrzebne do pisania i pomaga zapamiętać kształt litery. Dla dwulatków wystarczy toczenie dużych wałeczków i układanie ich w prosty kształt bez drobnych elementów.

Drzewo słów

• duży arkusz papieru z narysowanym pniem i gałęziami
• liście wycięte z zielonego papieru
• flamastry, klej

Każde dziecko dostaje kilka papierowych liści i rysuje albo pisze na nich swoje ulubione słowa, a dzieci znające inny język dopisują słowo w swoim języku. Liście przyklejacie na gałęzie, aż drzewo zazieleni się słowami. Starsze dzieci mogą pogrupować słowa na gałęziach: jedzenie, zwierzęta, uczucia. Drzewo pokazuje, że wszyscy razem mamy mnóstwo słów, i może rosnąć przez kolejne tygodnie.

Zabawy ruchowe i muzyczne

W zabawach ruchowych Dnia Języka Ojczystego ciało pomaga zapamiętać litery, sylaby i rytm mowy.

Żywe litery

Dzieci pracują w małych grupach i układają własnym ciałem litery na podłodze albo na stojąco: jedno dziecko to kreska, dwoje razem to litera L albo T, troje to litera H. Pokazujesz kartę z literą, a grupa próbuje ją ułożyć, a potem cała sala zgaduje, co powstało. Na koniec możecie spróbować ułożyć krótkie słowo, na przykład „TAK” albo „OLA”. Zabawa ćwiczy współpracę, orientację w przestrzeni i utrwala kształty liter.

Sylabowe kroki

Dzieci stają w rzędzie przy ścianie. Mówisz słowo, a dzieci robią tyle kroków, ile ma ono sylab: „dom” to jeden krok, „mama” dwa, „samolot” trzy, „lokomotywa” pięć. Kto dojdzie pierwszy do przeciwległej ściany, wymyśla następne słowo. Możesz zmieniać rodzaj kroków: skoki obunóż, kroki olbrzyma albo drobne kroczki myszki. Zabawa łączy ruch z podziałem na sylaby.

Głośno i cicho

Dzieci chodzą po sali, a ty mówisz słowa na zmianę: głośno i wyraźnie albo szeptem. Przy słowie powiedzianym głośno dzieci maszerują i stawiają mocno stopy, przy szepcie idą na palcach. Potem śpiewacie znaną piosenkę, raz bardzo głośno, raz bardzo cicho, a na koniec tylko samymi samogłoskami. Zabawa uczy panowania nad głosem i uważnego słuchania, a przy okazji pokazuje, że te same słowa brzmią różnie.

Scenariusz zajęć na Dzień Języka Ojczystego

Temat	Mój język, twój język
Grupa wiekowa	5-6 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko wie, co to jest język ojczysty; dzieli słowa na sylaby i wyodrębnia pierwszą głoskę; rozpoznaje kilka polskich liter z ogonkami; wita się w innym języku
Pomoce	globus lub mapa świata, karty z powitaniami w kilku językach, karty z literami ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż, obrazki do rymów, kartonowe pudełko, plastelina, kredki
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): witasz dzieci w kilku językach i pytasz, jak mówią do nich rodzice w domu. 2. Rozmowa z globusem (6 minut): pokazujesz, że na świecie jest kilka tysięcy języków, i wyjaśniasz, co to jest język ojczysty. 3. Dzień dobry na świecie (7 minut): dzieci uczą się powitań i witają się ze sobą, chodząc po sali. 4. Klaszczemy sylaby (6 minut): wyklaskiwanie imion i nazw przedmiotów. 5. Sylabowe kroki (6 minut): zabawa ruchowa z podziałem słów na sylaby. 6. Polskie ogonki (8 minut): dzieci losują litery z ogonkami i szukają przedmiotów z nimi w nazwie. 7. Litery z plasteliny (7 minut): każde dziecko lepi jedną literę z ogonkiem.
Zakończenie	W kole każde dziecko mówi swoje ulubione polskie słowo, a dzieci znające inny język mówią je także w swoim języku. Grupa żegna się powitaniem wybranym przez dzieci.
Ewaluacja	Dzieci pokazują kciuk w górę, w bok albo w dół przy pytaniach: czy wiesz, co to jest język ojczysty, i czy umiesz powiedzieć „dzień dobry” w innym języku. Obserwuj, które dzieci samodzielnie dzielą słowa na sylaby i rozpoznają litery z ogonkami.

Jeśli w grupie są dzieci z innych krajów, zaproś ich rodziców do współprowadzenia części zajęć. Rodzic może przeczytać krótką bajkę w swoim języku, pokazać książkę z innym alfabetem albo nauczyć dzieci prostej wyliczanki. Zapytaj wcześniej, czy rodzic chce wystąpić, i nie naciskaj, bo nie każdy czuje się pewnie przed grupą. Dla dziecka, które niedawno przyjechało do Polski, taki dzień bywa pierwszym momentem, w którym jego język jest w przedszkolu powodem do dumy, a nie przeszkodą. Zadbaj o to, żeby żadne dziecko nie było przepytywane ani wystawiane na pokaz wbrew swojej woli.

Książki, wiersze i piosenki

Dzień Języka Ojczystego to najlepszy moment, żeby sięgnąć po klasykę polskiej poezji dla dzieci, w której język jest bohaterem. Julian Tuwim napisał wiersz „Abecadło”, w którym litery spadają z pieca, oraz „Ptasie radio”, pełne ptasich odgłosów do naśladowania. Jan Brzechwa jest autorem wiersza „Chrząszcz”, który od lat służy jako słynny łamaniec językowy, a jego wiersze z tomów dla dzieci świetnie nadają się do recytacji. Czytaj te wiersze z książki, a dzieci niech powtarzają dźwięki i rymy. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Mama mówi do mnie czule, tata śpiewa mi przy stole. Każde słowo z domu znam, język ojczysty w sercu mam.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Ą i ę mają ogonki, ś i ź to małe dzwonki. Ł ma kreskę, ó ma dach, polskie litery to nie strach.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „21 lutego obchodzimy Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. Będziemy bawić się słowami, rymami i literami oraz poznawać powitania w różnych językach. Jeśli w Państwa domu mówi się także innym językiem, zapraszamy do podzielenia się z grupą jednym słowem albo krótką piosenką.”. Jako zadanie do domu zaproponuj rodzinne szukanie rymów do imienia dziecka albo zapisanie ulubionego rodzinnego powiedzenia. W klasach 1-3 uczniowie mogą zapytać dziadków o słowo, którego używa się tylko w ich regionie albo którego dziś już się nie słyszy.

Chętni rodzice mogą przynieść książeczki w swoim języku, pocztówki z innym alfabetem albo nagrać krótką kołysankę, którą odtworzycie w grupie. Rodzice mówiący gwarą lub językiem regionalnym mogą opowiedzieć dzieciom, jak mówi się u nich w domu. Poproś też wszystkich rodziców o codzienne czytanie dziecku na głos, choćby przez kwadrans, bo to najlepszy sposób na bogaty język. Udział ma być dobrowolny, bez presji na nikogo.

Najczęstsze pytania