Dzień Sztuki (15 kwietnia): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Światowy Dzień Sztuki obchodzimy 15 kwietnia, w rocznicę urodzin Leonarda da Vinci, jednego z najsłynniejszych artystów w historii. Od 2019 roku to oficjalny dzień UNESCO, który ma zachęcać ludzi na całym świecie do tworzenia sztuki, oglądania jej i rozmawiania o niej. Dla dzieci sztuka jest czymś naturalnym: rysują, lepią, śpiewają i tańczą, zanim nauczą się czytać. Dzień sztuki w przedszkolu to świetna okazja, żeby pokazać, że to, co robią przy stoliku z farbami, ma coś wspólnego z obrazami w muzeum. To także dzień, w którym każde dziecko może poczuć się artystą, a jego praca zasługuje na wystawę.

We wpisie znajdziesz historię święta, ciekawostki o sztuce i artystach do przeczytania dzieciom oraz zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat oraz klasy 1-3. Do tego prace plastyczne z materiałów z przedszkolnej szafy, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, sprawdzone książki i pomysły na współpracę z rodzicami. Każdą zabawę opisaliśmy krok po kroku, tak żeby dało się ją przeprowadzić bez dodatkowego szukania. Tam, gdzie trzeba uważać, piszemy o tym wprost.

Historia Dnia Sztuki

Pomysł Światowego Dnia Sztuki wyszedł od artystów. Zaproponowało go Międzynarodowe Stowarzyszenie Sztuki (IAA), organizacja zrzeszająca plastyków z wielu krajów, podczas swojego zgromadzenia ogólnego w meksykańskiej Guadalajarze. Wniosek przygotował turecki artysta Bedri Baykam, a poparli go przedstawiciele dziewięciu innych krajów, między innymi Meksyku, Francji, Chin i Japonii. Pierwszy raz święto obchodzono w 2012 roku: wystawy, spotkania i otwarte pracownie przygotowali członkowie stowarzyszenia i artyści z różnych kontynentów.

Na datę wybrano 15 kwietnia, dzień urodzin Leonarda da Vinci. Leonardo był malarzem, rzeźbiarzem, wynalazcą i badaczem przyrody, a pomysłodawcy święta uznali go za symbol pokoju, wolności wypowiedzi, tolerancji i wielokulturowości. W 2019 roku, podczas 40. sesji Konferencji Generalnej, UNESCO ogłosiło 15 kwietnia Światowym Dniem Sztuki. Od tej pory to oficjalne święto międzynarodowe, którego celem jest wspieranie rozwoju sztuki, jej upowszechnianie i radość z obcowania z nią. UNESCO zachęca, żeby w tym dniu organizować warsztaty, spotkania, wystawy i wydarzenia kulturalne.

W Polsce 15 kwietnia muzea, galerie, domy kultury i szkoły plastyczne organizują zajęcia, zwiedzanie i otwarte pracownie. Przedszkola i szkoły świętują najczęściej przez wystawy prac dzieci, zabawy w muzeum i spotkania z artystami z okolicy. Dla dzieci to dobra okazja, żeby usłyszeć, że najsłynniejsze obrazy Leonarda można zobaczyć także w Polsce, bo w Krakowie znajduje się jego „Dama z gronostajem”. Dzień Sztuki łatwo połączyć z innymi świętami artystycznymi, takimi jak Dzień Teatru, Dzień Tańca, Dzień Muzyki czy Dzień Kredki.

Po co obchodzić Dzień Sztuki z dziećmi

Sztuka to dla dziecka jeden z pierwszych języków. Zanim nauczy się pisać, potrafi narysować, co czuje, co widziało i o czym marzy. Zajęcia plastyczne rozwijają sprawność dłoni i palców, koordynację oka i ręki oraz precyzję ruchów, które przydadzą się później przy nauce pisania. Oglądanie obrazów uczy uważnego patrzenia i opisywania: dziecko nazywa kolory, kształty, postaci i nastroje, a przy tym poszerza słownictwo. To praca w sferze poznawczej i językowej, która jednocześnie sprawia dużo radości.

W sferze emocjonalnej sztuka daje bezpieczny sposób na wyrażanie uczuć i przeżyć, także tych trudnych. Dziecko uczy się, że w sztuce nie ma jednej dobrej odpowiedzi, a każda praca jest inna i ma wartość, co wzmacnia poczucie własnej wartości i odwagę tworzenia. W sferze społecznej dzieci uczą się oglądać cudze prace z szacunkiem, mówić o nich życzliwie i tworzyć razem wspólne dzieło. Zabawy w żywe rzeźby, taniec do muzyki i ruch inspirowany obrazami rozwijają świadomość ciała i ekspresję ruchową. Dzień Sztuki to także pierwsza lekcja kulturalnego zachowania w muzeum.

Ciekawostki o sztuce dla dzieci

Przeczytaj dzieciom trzy albo cztery ciekawostki na jedno spotkanie i przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, skąd dawniej brano farby?”. Najpierw niech dzieci zgadują, a dopiero potem przeczytaj odpowiedź.

• Ludzie malowali już bardzo dawno temu. Wiele tysięcy lat temu ludzie malowali zwierzęta na ścianach jaskiń, a niektóre z tych obrazów przetrwały do dziś.
• Dawniej farby robiono z ziemi i roślin. Kolorowe gliny, sadza, rośliny, a nawet małe owady dawały barwniki, które mieszano z wodą, olejem albo jajkiem.
• Leonardo da Vinci pisał od tyłu. Wiele swoich notatek pisał od prawej do lewej, tak że łatwo je przeczytać dopiero w lusterku.
• Leonardo był też wynalazcą. Rysował maszyny latające i różne urządzenia, o jakich w jego czasach nikt jeszcze nie słyszał.
• Obraz Leonarda jest w Polsce. „Dama z gronostajem” przedstawia kobietę trzymającą w ramionach białe zwierzątko i można ją oglądać w muzeum w Krakowie.
• Najsłynniejszy portret świata jest w Paryżu. To „Mona Lisa” Leonarda da Vinci, którą co roku oglądają w muzeum Luwr miliony ludzi.
• Niektóre obrazy są ogromne. „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki, która wisi w Muzeum Narodowym w Warszawie, jest tak duża, że zajmuje prawie całą ścianę sali.
• Z trzech kolorów powstaje bardzo wiele innych. Mieszając czerwony, żółty i niebieski, malarz może uzyskać zielony, pomarańczowy, fioletowy i mnóstwo odcieni.
• Sztuka to nie tylko obrazy. Artyści tworzą też rzeźby, budynki, ilustracje w książkach, fotografie, tkaniny, a nawet dzieła z liści i kamieni.
• W muzeum nie dotykamy obrazów. Nawet czyste palce zostawiają ślad, który po latach może zniszczyć dzieło, dlatego ogląda się je oczami.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

U najmłodszych sztuka to przede wszystkim doświadczanie: dotyk farby, ślad ręki na papierze i radość z koloru. Używaj bezpiecznych, zmywalnych farb, grubych kredek i dużych kartek. Nie dawaj dzieciom drobnych elementów do naklejania, koralików ani cekinów.

Malujemy na wielkiej kartce

Rozłóż na podłodze długi arkusz szarego papieru i przyklej go taśmą, żeby się nie przesuwał. Dzieci siadają dookoła i malują palcami, dłońmi albo dużymi gąbkami w dwóch lub trzech kolorach. Nazywaj kolory, które pojawiają się na papierze, i zachęcaj dzieci, żeby łączyły swoje plamy z plamami kolegów. Na koniec podnieście obraz i powieście go na ścianie jako pierwsze wspólne dzieło grupy. Zabawa daje radość tworzenia bez oceniania i uczy działania obok siebie.

Gdzie jest kolor?

Przygotuj duże kartony w czterech kolorach: czerwonym, żółtym, niebieskim i zielonym. Pokaż dzieciom jeden karton i poproś, żeby znalazły w sali coś w tym samym kolorze i przyniosły albo pokazały palcem. Zabawki i przedmioty, które dzieci przyniosą, układacie obok kartonu, tworząc kolorową wystawę. Potem zmieniacie kolor. Zabawa uczy nazw kolorów, rozwija spostrzegawczość i jest pierwszym krokiem do „układania” własnej kompozycji.

Rzeźba z ciała

Włącz spokojną muzykę, a dzieci poruszają się swobodnie po sali. Gdy muzyka cichnie, pokazujesz prostą pozę, na przykład ręce w górę, jedna noga do przodu albo przysiad, a dzieci zastygają w niej jak rzeźby w muzeum. Chodzisz między „rzeźbami” i podziwiasz je na głos: „Jaka piękna rzeźba!”, „Ta rzeźba ma podniesione ręce”. Potem muzyka wraca i rzeźby ożywają. Zabawa ćwiczy reagowanie na sygnał, równowagę i kontrolę ciała.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzy- i czterolatki lubią role i proste zasady, więc w tej grupie zamieniamy salę w muzeum, a dzieci w artystów i zwiedzających.

Muzeum w naszej sali

Poproś dzieci, żeby wybrały po jednej swojej pracy z ostatnich tygodni, i powieście je na ścianie na wysokości oczu dzieci. Jedno dziecko jest przewodnikiem, a reszta zwiedzającymi. Przed wejściem ustalcie zasady muzeum: mówimy cicho, nie dotykamy prac, patrzymy uważnie. Przewodnik prowadzi grupę od pracy do pracy, a autor każdej z nich mówi jedno zdanie o tym, co przedstawia. Zwiedzający mogą zadać jedno pytanie albo powiedzieć, co im się podoba. Zabawa uczy kulturalnego zachowania w muzeum, wypowiadania się i słuchania innych.

Co widzisz na obrazie?

Przygotuj duże reprodukcje dwóch lub trzech obrazów z wyraźnymi postaciami i zwierzętami, na przykład z albumu albo wydruku. Pokazujesz jeden obraz i zadajesz pytania: „Kogo widzisz?”, „Jakie kolory są najważniejsze?”, „Czy to jest dzień, czy noc?”, „Co się stanie za chwilę?”. Każde dziecko może dodać jedną rzecz, którą zauważyło, a ty powtarzasz ją na głos, żeby wszyscy usłyszeli. Na koniec wspólnie wymyślacie tytuł obrazu. Zabawa rozwija uważne patrzenie, mowę i wyobraźnię.

Przez ramę

Wytnij z tektury kilka pustych ram. Dzieci w parach chodzą po sali albo po ogrodzie i wybierają „kadr”, czyli trzymają ramę tak, żeby zobaczyć przez nią fragment świata: półkę z zabawkami, drzewo, twarz kolegi. Potem mówią, jaki „obraz” wybrały i co na nim jest. Na koniec możesz zrobić zdjęcia wybranych kadrów i wydrukować je jako wystawę. Zabawa pokazuje, że artysta najpierw wybiera, co chce pokazać, i uczy patrzenia na znajome miejsca w nowy sposób.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki są gotowe na zadania, które wymagają skupienia, współpracy i pierwszych rozmów o tym, jak pracują artyści.

Wejdź do obrazu

Pokaż dzieciom reprodukcję obrazu, na którym jest kilka postaci albo zwierząt. Dzieci wspólnie odtwarzają obraz jako „żywą scenę”: każde wybiera jedną postać, ustawia się w jej pozie i przyjmuje jej minę. Kiedy scena jest gotowa, klaszczesz, a postacie ożywają i przez chwilę mówią lub robią to, co mogłyby robić na obrazie. Na drugie klaśnięcie wracają do pozy. Na koniec porozmawiajcie, co czuła każda postać. Zabawa rozwija obserwację szczegółów, ekspresję ruchową i empatię.

Rysunek z zamkniętymi oczami

Każde dziecko dostaje kartkę i kredkę. Na hasło zamyka oczy i rysuje kota, dom albo słońce, starając się nie podglądać. Potem otwiera oczy i dorysowuje szczegóły, które sprawią, że rysunek będzie jeszcze ciekawszy. Porównajcie rysunki i porozmawiajcie, co było trudne i co zaskakuje. To dobry moment, żeby powiedzieć, że wielu artystów celowo rysuje w nietypowy sposób, by odkryć coś nowego. Zabawa uczy, że pomyłka w sztuce może być początkiem pomysłu, i rozwija koordynację ręki bez kontroli wzroku.

Obraz z przyrody

W ogrodzie przedszkolnym albo na spacerze dzieci zbierają liście, patyki, szyszki i kwiaty, które już leżą na ziemi. W małych grupach układają z nich na trawie albo na chodniku obraz: twarz, słońce, zwierzę albo wzór. Po skończeniu grupy oglądają nawzajem swoje prace, a ty robisz zdjęcia, bo takie dzieło zniknie przy pierwszym wietrze. Porozmawiajcie o tym, że niektórzy artyści tworzą właśnie w przyrodzie i z przyrody. Zabawa rozwija kreatywność, współpracę i szacunek dla natury, bo nie zrywamy żywych roślin.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie potrafią już czytać, pisać i porównywać, więc Dzień Sztuki może stać się małym projektem o Leonardzie i o tym, jak ogląda się sztukę.

Lustrzane pismo Leonarda

Opowiedz uczniom, że Leonardo da Vinci pisał wiele notatek od prawej do lewej, tak że czyta się je w lusterku. Napisz na tablicy lustrzanym pismem krótkie zdanie, na przykład „DZIŚ JEST DZIEŃ SZTUKI”, i poproś uczniów, żeby odczytali je z pomocą małych lusterek. Potem każdy uczeń próbuje napisać swoje imię lustrzanie, a sąsiad sprawdza w lusterku, czy się udało. Na koniec porozmawiajcie, dlaczego to jest takie trudne. Zajęcia ćwiczą orientację w kierunkach, koncentrację i precyzję pisania.

Detektyw w muzeum

Przygotuj w kilku kopiach reprodukcję obrazu z dużą liczbą szczegółów, na przykład sceny z życia miasta albo wsi. Uczniowie w grupach dostają listę rzeczy do znalezienia: trzy zwierzęta, coś czerwonego, osobę, która się śmieje, przedmiot, którego dziś się nie używa. Zakreślają albo zapisują znalezione szczegóły, a potem każda grupa pokazuje klasie jeden szczegół, który najbardziej ją zaskoczył. Na koniec uczniowie piszą dwa zdania o tym, co się dzieje na obrazie. Zajęcia rozwijają spostrzegawczość, pracę w zespole i pisanie krótkiego opisu.

Nasza klasowa galeria

Uczniowie przygotowują wystawę swoich prac dla innej klasy albo dla rodziców. Każdy wybiera jedną pracę i pisze do niej metryczkę jak w muzeum: tytuł, imię autora, technika, rok. Część uczniów projektuje plakat zapraszający na wystawę, inni przygotowują bilety wstępu z papieru, a jeszcze inni zostają przewodnikami i uczą się krótko opowiadać o pracach. W dniu wystawy przewodnicy oprowadzają gości. Zajęcia uczą planowania, pisania tekstów użytkowych i wystąpień przed publicznością.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy przygotowujesz wcześniej sama.

Rama dla mojego dzieła

• tektura z pudełka
• farby, pędzle
• kawałki kolorowego papieru, klej
• nożyczki i nożyk (obsługuje tylko dorosły)

Dorosły wycina z tektury ramy o wymiarach dopasowanych do kartki A4. Dzieci malują ramy farbą i ozdabiają je wzorkami albo przyklejonymi kawałkami kolorowego papieru. Kiedy rama wyschnie, każde dziecko wybiera swój najlepszy rysunek i wkleja go od tyłu. Z oprawionych prac zróbcie wystawę w szatni albo na korytarzu. Praca pokazuje dzieciom, że ich dzieło zasługuje na oprawę, tak jak obrazy w muzeum.

Wycinanka z wielkich kształtów

• kolorowy papier w intensywnych barwach
• duża kartka jako tło
• nożyczki, klej

Pokaż dzieciom, że niektórzy artyści zamiast malować, wycinali z kolorowego papieru wielkie kształty i układali z nich obrazy. Dzieci swobodnie wycinają kształty: fale, liście, gwiazdy, kleksy, nie rysując ich wcześniej. Potem układają je na tle, przesuwają, zmieniają, a dopiero gdy są zadowolone, przyklejają. Młodszym dzieciom daj gotowe kształty albo pozwól wydzierać papier palcami. Praca uczy komponowania i swobodnego posługiwania się nożyczkami.

Portret przyjaciela

• kartka papieru
• kredki, pastele albo farby
• małe lusterko (dla chętnych do autoportretu)

Dzieci dobierają się w pary i siadają naprzeciwko siebie. Najpierw uważnie się oglądają: jaki kolor mają oczy, jakie włosy, czy się uśmiechają. Potem rysują portret kolegi albo koleżanki, starając się oddać jak najwięcej szczegółów. Na koniec wymieniają się portretami i mówią sobie coś miłego o pracy. Dzieci, które wolą autoportret, mogą rysować siebie z pomocą lusterka. Praca rozwija obserwację, a przy okazji buduje życzliwe relacje w grupie.

Rzeźba z plasteliny na tekturce

• plastelina w kilku kolorach
• kawałek tektury jako podstawa
• tępy patyczek do rysowania szczegółów

Opowiedz dzieciom, że rzeźbiarze tworzą postaci z kamienia, drewna albo gliny, a dziś one będą rzeźbić z plasteliny. Każde dziecko lepi na tekturce postać, zwierzę albo przedmiot, który jest dla niego ważny. Patyczkiem rysują oczy, futro, wzorki albo zmarszczki. Gotowe rzeźby ustawcie na półce z karteczkami z tytułami i imionami autorów. Praca rozwija siłę i sprawność dłoni oraz myślenie w trzech wymiarach.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Sztuka to także ruch i dźwięk, więc w Dniu Sztuki warto połączyć plastykę z muzyką i tańcem.

Malujemy muzykę

Przygotuj dwa lub trzy krótkie utwory o różnym nastroju: wesoły i szybki, spokojny i powolny, groźny i głośny. Dzieci siedzą przy stołach z dużymi kartkami i kredkami albo farbami i rysują linie i plamy, które pasują do muzyki. Przy szybkiej muzyce kreski są krótkie i skaczące, przy spokojnej długie i miękkie. Po każdym utworze dzieci pokazują swoje prace i porównują je. Zabawa łączy słuch muzyczny z ekspresją plastyczną i uczy nazywania nastrojów.

Galeria na chuście

Połóż na chuście animacyjnej kilka lekkich kolorowych kartek albo kawałków bibuły. Dzieci trzymają chustę za uchwyty i poruszają nią w rytm muzyki, tak żeby kartki podskakiwały, ale nie spadały. Gdy muzyka się zatrzymuje, wszyscy opuszczają chustę na ziemię i oglądają, jaki „obraz” ułożyły kartki. Nazwijcie go i zacznijcie kolejną rundę z innym tempem. Zabawa rozwija współpracę, koordynację i poczucie rytmu.

Rzeźbiarz i glina

Dzieci dobierają się w pary: jedno jest rzeźbiarzem, a drugie glinianą bryłą. Glina stoi spokojnie, a rzeźbiarz delikatnie ustawia jej ręce, głowę i nogi w wybranej pozie, pytając wcześniej, czy może dotknąć. Kiedy rzeźba jest gotowa, rzeźbiarz nadaje jej tytuł, a reszta grupy przechodzi jak w muzeum i zgaduje, co przedstawia. Potem zamiana ról. Zabawa uczy delikatnego dotyku, pytania o zgodę, planowania i kontroli ciała.

Scenariusz zajęć: Dzień Sztuki w przedszkolu

Temat	Każdy z nas jest artystą
Grupa wiekowa	5-6 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko wie, że 15 kwietnia to Światowy Dzień Sztuki i kim był Leonardo da Vinci; uważnie ogląda obraz i opisuje go kilkoma zdaniami; zna zasady zachowania w muzeum; tworzy własną pracę i mówi o niej
Pomoce	reprodukcja „Damy z gronostajem” i jednego obrazu z wieloma postaciami, puste ramy z tektury, farby, kredki, kartki, nagrania trzech utworów o różnym nastroju
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): pokazujesz „Damę z gronostajem” i pytasz, kogo przedstawia obraz i jakie zwierzę trzyma kobieta. 2. Opowieść o Leonardzie (6 minut): krótko o urodzinach Leonarda, jego wynalazkach i lustrzanym piśmie oraz trzy ciekawostki. 3. Wejdź do obrazu (8 minut): dzieci odtwarzają scenę z obrazu jako żywe postaci. 4. Przez ramę (6 minut): wybieranie kadrów w sali i nazywanie ich. 5. Malujemy muzykę (10 minut): kreski i plamy do trzech utworów. 6. Muzeum w sali (7 minut): powieszenie prac i zwiedzanie z przewodnikiem. 7. Rzeźba z ciała (3 minuty): krótka zabawa ruchowa na koniec.
Zakończenie	Dzieci siadają w kole i każde mówi jedno zdanie o tym, co najbardziej podobało mu się na wspólnej wystawie. Na koniec wszyscy biją brawo wszystkim artystom w grupie.
Ewaluacja	Dzieci pokazują pędzel w górę, w bok albo w dół przy pytaniach: czy wiesz, kim był Leonardo da Vinci, i czy pamiętasz zasady zachowania w muzeum. Obserwuj, kto samodzielnie opisał swój obraz kilkoma zdaniami.

Jeśli w okolicy jest muzeum albo galeria, wizyta z przedszkolakami może być wielkim przeżyciem, pod warunkiem że potrwa krótko. Wiele muzeów prowadzi lekcje dla najmłodszych, więc zapytaj o ofertę, zanim zaplanujesz wyjście. Przed wizytą przypomnijcie zasady: nie dotykamy, mówimy cicho, trzymamy się grupy. Jeśli wycieczka nie jest możliwa, zaproś do przedszkola lokalnego artystę, ilustratora albo rodzica, który maluje, żeby pokazał swoje narzędzia i opowiedział o pracy.

Książki, wiersze i piosenki

Młodszym dzieciom poleć interaktywną książkę Hervé Tulleta „Naciśnij mnie”, w której kolorowe kropki zmieniają się, gdy dziecko naciska, potrząsa i dmucha na strony, co świetnie pokazuje, że sztuka może być zabawą. Starszym przedszkolakom i uczniom klas 1-3 przeczytaj „Kropkę” Petera H. Reynoldsa, opowieść o dziewczynce, która uważała, że nie umie rysować, a zaczęła od jednej kropki. Obie książki są dobrym wstępem do rozmowy o tym, że każdy może tworzyć. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Pędzel skacze po papierze, kolor goni kolor szybko. Nie ma błędów, są pomysły, każda plama jest zachętą.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: W muzeum cicho stoimy, oczami obraz oglądamy. Rączki w kieszeniach chowamy, a potem sami malujemy.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „15 kwietnia obchodzimy Światowy Dzień Sztuki. Będziemy poznawać Leonarda da Vinci, oglądać obrazy i tworzyć własne dzieła. Prosimy, aby dzieci przyszły w wygodnych ubraniach, które mogą się pobrudzić farbą, i przyniosły kartonowe pudełko na ramy.”. Zaproś rodziców na wystawę prac dzieci w ostatnim tygodniu kwietnia, najlepiej przy okazji odbierania dzieci z przedszkola. Dzieci mogą wręczać rodzicom wykonane przez siebie bilety wstępu.

Jako zadanie do domu zaproponuj rodzinny rysunek na temat „Co jest piękne w naszym domu?” albo wspólne zbudowanie rzeźby z rzeczy, które mają w domu. W klasach 1-3 uczniowie mogą razem z rodzicem znaleźć w książce lub internecie jeden obraz, który im się podoba, i opowiedzieć o nim w klasie. Jeśli któryś z rodziców zajmuje się sztuką, fotografią, rękodziełem albo architekturą, zaproś go na krótkie spotkanie z grupą. Udział w dodatkowych działaniach jest dobrowolny i nie wymaga żadnych zakupów.

Najczęstsze pytania