Dzień Papieru (1 listopada): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Światowy Dzień Papieru przypada 1 listopada. W Polsce to dzień Wszystkich Świętych i dzień wolny od zajęć, dlatego przedszkola i szkoły obchodzą go zwykle dzień wcześniej albo w pierwszych dniach listopada. Dzień papieru w przedszkolu to wdzięczny temat, bo papier jest wszędzie: w książkach, w bloku rysunkowym, w chusteczkach, w pudełkach i w torbach na zakupy. Dzieci używają go codziennie, ale rzadko zastanawiają się, skąd się bierze i co się z nim dzieje po wyrzuceniu do kosza. To dobra okazja, żeby połączyć zabawy plastyczne z pierwszymi eksperymentami i rozmową o oszczędzaniu.

We wpisie znajdziesz uczciwą historię święta i krótką historię samego papieru, ciekawostki do przeczytania dzieciom i zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat oraz klasy 1-3. Są też prace plastyczne z makulatury, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, propozycje lektur i pomysły na współpracę z rodzicami. Prawie wszystko przygotujesz z tego, co zwykle ląduje w koszu na papier. Każdą zabawę opisaliśmy tak, żeby dało się ją przeprowadzić bez dodatkowego szukania.

Historia Dnia Papieru

Światowy Dzień Papieru (po angielsku World Paper Day) obchodzi się 1 listopada jako dzień przypominający, jak ważny jest papier w codziennym życiu i w gospodarce. Pochodzenie tego święta nie jest jasne. Promują je głównie firmy papiernicze, producenci materiałów biurowych i targi branżowe, ale żadne ze źródeł, do których dotarliśmy, nie podaje pewnie, kto i w którym roku je ustanowił. Dlatego nie wymyślamy mu genezy, tylko opowiemy dzieciom o tym, co pewne: o historii samego papieru. Ta historia jest zresztą dużo ciekawsza niż data w kalendarzu.

Papier wymyślono w Chinach około dwóch tysięcy lat temu. Najbardziej znany jest Cai Lun, chiński urzędnik, który w 105 roku naszej ery ulepszył sposób wytwarzania papieru: robił go z kory drzew, konopi, starych szmat i sieci rybackich. Wcześniej w Chinach znano już prostsze rodzaje papieru, ale to dopiero po jego ulepszeniach papier zaczęto używać powszechnie. Przez kolejne stulecia sztuka robienia papieru powędrowała do świata arabskiego, a stamtąd przez Hiszpanię do Europy. Wcześniej ludzie pisali na glinianych tabliczkach, na arkuszach z rośliny zwanej papirusem i na pergaminie ze skóry zwierząt, a nasze słowo „papier” pochodzi właśnie od jej nazwy.

W Polsce najciekawszym miejscem związanym z papierem jest Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju, mieszczące się w dawnym młynie papierniczym. Co roku w lipcu odbywa się tam Święto Papieru, ale to lokalny festyn, a nie Światowy Dzień Papieru. Nie myl też tego święta z Dniem Samolotów z Papieru, który obchodzi się w maju. Z dziećmi warto też wspomnieć o Dniu Recyklingu, bo papier to jeden z surowców, które najłatwiej oddać do ponownego przerobienia.

Po co obchodzić Dzień Papieru z dziećmi

Papier to materiał, z którym dziecko ma kontakt od pierwszych dni w przedszkolu, więc łatwo zbudować na nim zajęcia z każdego obszaru rozwoju. W sferze fizycznej darcie, zgniatanie, wycinanie, zwijanie i sklejanie ćwiczą siłę dłoni, precyzję palców i koordynację wzrokowo-ruchową. W sferze poznawczej dzieci porównują rodzaje papieru, sprawdzają, który wchłania wodę, a który jest mocny, i przeprowadzają pierwsze proste doświadczenia. To wprowadzenie do myślenia naukowego: stawiam pytanie, sprawdzam, mówię, co zobaczyłem. Nawet trzylatki potrafią powiedzieć, że „gazeta pije wodę, a folia nie”.

Drugi ważny cel to ekologia i szacunek dla rzeczy. Dzieci dowiadują się, że papier robi się z drzew i że można go przetworzyć ponownie, jeśli wrzucimy go do niebieskiego pojemnika. Uczą się rysować na obu stronach kartki, nie wyrywać całej kartki po jednej kresce i zbierać ścinki do pudełka na makulaturę. W sferze społecznej wspólne prace z papieru, takie jak wielki kolaż czy papierowe miasto, uczą dzielenia się materiałami i planowania razem. W sferze emocjonalnej darcie i gniecenie papieru bywa świetnym sposobem na rozładowanie napięcia, co warto wykorzystać w trudniejszych dniach.

Ciekawostki o papierze dla dzieci

Czytaj ciekawostki po dwie, trzy na raz, a przy każdej pokaż dzieciom coś z papieru, o czym mowa. Zapytaj najpierw, co dzieci myślą, na przykład „Z czego robi się papier?”, a dopiero potem przeczytaj odpowiedź.

• Papier robi się głównie z drewna. Drewno rozdrabnia się na maleńkie włókna, miesza z wodą, a potem rozkłada cienką warstwą i suszy.
• Papier wymyślono w Chinach. Stało się to około dwóch tysięcy lat temu, dużo wcześniej, niż papier dotarł do Polski.
• Nazwa „papier” pochodzi od papirusu. To roślina podobna do wysokiej trawy, z której starożytni Egipcjanie robili arkusze do pisania.
• Papier można przerabiać kilka razy. Stare gazety i kartony zbiera się jako makulaturę i robi się z nich nowy papier, na przykład tekturę albo papier toaletowy.
• Osy robią papier same. Przeżuwają drewno i ze śliną robią z niego szarą masę, z której budują gniazda podobne do papierowych kul.
• Złożona kartka jest silniejsza niż płaska. Kartka złożona w harmonijkę utrzyma kredkę albo nawet mały kubek, a płaska od razu się ugnie.
• Nie każdy papier jest taki sam. Bibuła jest cienka i miękka, tektura gruba i sztywna, a papier do pieczenia nie przepuszcza tłuszczu.
• Banknoty też są z papieru. Drukuje się je na specjalnym, bardzo wytrzymałym papierze, żeby nie niszczyły się w portfelach.
• Papier nie lubi wody. Gdy zamoknie, jego włókna się rozluźniają i łatwo go podrzeć, dlatego książki trzymamy z dala od kubka z herbatą.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Najmłodsi poznają papier rękami, uszami i całym ciałem. Pracuj na dużych arkuszach, pilnuj, żeby kawałki papieru nie trafiały do buzi, i sprzątajcie razem po każdej zabawie.

Papierowy deszcz

Przygotuj bibułę w kilku kolorach i pokaż, jak drzeć ją na długie paski, trzymając kartkę dwiema rękami. Dzieci drą bibułę, a paski wrzucają do dużego kartonu albo na rozłożone prześcieradło. Gdy pasków jest dużo, dzieci biorą ich garść, podrzucają i patrzą, jak spadają powoli jak kolorowy deszcz. Na koniec wszyscy razem zbierają paski do kartonu, bo przydadzą się do pracy plastycznej. Zabawa wzmacnia mięśnie dłoni, uczy chwytu pęsetowego i daje dużo radości.

Papierowe prezenty

Zawiń kilka dużych, znanych dzieciom przedmiotów w różne rodzaje papieru: pluszowego misia w gazetę, duży klocek w papier pakowy, piłkę w bibułę, a lalkę w papier z bloku. Paczki muszą być na tyle duże, żeby nic, co jest w środku, nie zmieściło się w buzi. Dzieci po kolei wybierają paczkę, słuchają, jak szeleści, i rozwijają ją, a cała grupa zgaduje, co jest w środku. Potem próbujecie razem z powrotem zawinąć misia w gazetę i okazuje się, że pakowanie jest trudniejsze niż rozpakowywanie. Zabawa ćwiczy chwyt i siłę dłoni, rozwija ciekawość i uczy nazw przedmiotów.

Tunel z papieru

Ustaw dwa rzędy krzeseł i przykryj je z góry długim arkuszem papieru pakowego, tak żeby powstał tunel. Dzieci przechodzą przez niego na czworakach, a papier szeleści, gdy dotkną go plecami. Potem zróbcie w papierze okienka, przez które dzieci mogą wyglądać i machać do kolegów po drugiej stronie. Na koniec dzieci mogą ozdobić tunel od zewnątrz naklejkami albo kredkami. Zabawa ćwiczy czworakowanie, orientację w przestrzeni i oswaja najmłodszych z ciasnymi miejscami.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzylatki i czterolatki zaczynają porównywać i nazywać cechy przedmiotów. Wykorzystaj to, żeby pokazać, jak różne potrafią być rodzaje papieru.

Papierowy detektyw

Przygotuj koszyk z różnymi przedmiotami: książka, chusteczka, pudełko po butach, kubek plastikowy, łyżka, klocek, torba papierowa, gazeta, drewniana szpulka. Dzieci po kolei wyjmują przedmiot i decydują, czy jest z papieru, a potem kładą go na odpowiedniej macie. Przy trudniejszych przedmiotach, jak kubek papierowy z powłoką, porozmawiajcie, po czym poznać papier. Na koniec dzieci szukają w sali innych rzeczy z papieru i przynoszą je na matę. Zabawa uczy klasyfikowania i uważnego obserwowania.

Gładki, szorstki, miękki

Do worka włóż kawałki różnego papieru: gładki papier kredowy z ulotki, szorstki papier ścierny o drobnym ziarnie, miękką chusteczkę, falistą tekturę i sztywny karton. Dzieci wkładają rękę do worka, dotykają jednego kawałka i mówią, jaki jest, zanim go wyjmą. Potem wyjmują go i sprawdzają, czy dobrze zgadły. Na koniec ułóżcie wszystkie kawałki od najbardziej miękkiego do najbardziej twardego. Zabawa rozwija dotyk i bogaci słownictwo o przymiotniki.

Kto pije wodę?

Postaw na stole kilka talerzyków i na każdym połóż inny papier: kawałek gazety, chusteczkę, papier z bloku, tekturę i papier do pieczenia. Dzieci kroplomierzem albo łyżeczką kapią na każdy papier trochę wody zabarwionej farbą. Obserwujecie, który papier od razu „pije” wodę, a na którym kropla zostaje jak kulka. Zapytaj, którego papieru użyjemy do wycierania rozlanego mleka, a którego do pieczenia ciastek. Zabawa to pierwsze doświadczenie naukowe i nauka mówienia o tym, co widzę.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki są gotowe na doświadczenia z hipotezą i na rozmowę o tym, skąd bierze się papier. Tu zaczynamy prawdziwe eksperymenty.

Kwiat, który rozkwita na wodzie

Każde dziecko wycina z kartki ksero kwiatek z czterema albo pięcioma płatkami, a młodszym wycinasz go wcześniej sama. Dzieci kolorują środek kwiatka, a potem zaginają płatki do środka, tak żeby kwiatek był zamknięty jak pąk. Kładziecie pąki na wodzie w dużej misce i obserwujecie w ciszy, jak płatki same powoli się otwierają. Zapytaj dzieci, dlaczego tak się dzieje, a potem wyjaśnij, że papier pije wodę, jego włókna pęcznieją i prostują się. Zabawa uczy uważnej obserwacji i łączy się z doświadczeniem „Kto pije wodę?” z młodszej grupy.

Od drzewa do książki

Narysuj albo wydrukuj sześć obrazków: drzewo w lesie, ścięty pień, maszyna rozdrabniająca drewno, masa papierowa, wielka rola papieru i książka. Dzieci w grupach układają obrazki w dobrej kolejności i opowiadają, co się dzieje na każdym. Potem dodaj siódmy obrazek: pojemnik na makulaturę, i zapytajcie, gdzie go położyć. Dzieci same dochodzą do tego, że z makulatury powstaje nowy papier, więc historia zamyka się w koło. Zabawa ćwiczy następstwo czasowe, opowiadanie i rozumienie recyklingu.

Robimy nowy papier

Dzień wcześniej dzieci drą stare gazety i kartki na małe kawałki i zalewają je wodą w misce, żeby namokły. Następnego dnia dorosły miksuje papier z wodą blenderem na gładką papkę, a dzieci nie dotykają urządzenia. Dzieci zanurzają w misce kuchenne sitko albo ramkę z siatką, wyciągają ją z warstwą papki i odciskają ją ręcznikiem. Mokre arkusze wykładacie na gazetach i suszycie kilka dni. Powstaje gruby, szorstki papier, na którym można potem narysować laurkę, a dzieci widzą na własne oczy, jak działa recykling.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie potrafią mierzyć, zapisywać wyniki i porównywać, więc Dzień Papieru może stać się małym projektem badawczym.

Test papieru

Uczniowie w grupach dostają pięć rodzajów papieru i kartę badań z trzema testami: wytrzymałość (czy łatwo go podrzeć), wchłanianie (co się dzieje z kroplą wody) i przezroczystość (czy widać przez niego światło lampy). Przy każdym teście zapisują wynik znakiem plus albo minus w tabeli. Na koniec grupy porównują swoje tabele i wybierają papier najlepszy do pakowania prezentu, do rysowania farbami i do wycierania rąk. Zajęcia uczą prowadzenia prostego doświadczenia, zapisywania wyników i uzasadniania wyboru.

Zanim wymyślono papier

Przygotuj trzy stanowiska: plastelinę rozwałkowaną w płaską tabliczkę z patyczkiem do pisania, duży liść albo kawałek kory i zwykłą kartkę z ołówkiem. Uczniowie w grupach piszą to samo krótkie zdanie na każdym materiale, na przykład „Dziś jest Dzień Papieru”. Potem porównują: gdzie pisało się najszybciej, gdzie napis jest najczytelniejszy, co łatwo zabrać do plecaka, a co się zniszczy. Opowiedz, że dawniej ludzie pisali na glinianych tabliczkach, papirusie i pergaminie, i niech uczniowie zapiszą w zeszycie jedno zdanie o tym, dlaczego papier tak się przyjął. Zajęcia łączą historię z doświadczeniem i ćwiczą porównywanie oraz uzasadnianie.

Ile papieru zużywa nasza klasa?

Przez tydzień przed Dniem Papieru klasa zbiera zużyty papier do osobnego pudła zamiast do kosza. W dniu święta uczniowie ważą pudło na wadze łazienkowej, zapisują wynik i liczą, ile papieru zużyłaby klasa przez miesiąc. Potem wymyślają trzy sposoby na oszczędzanie papieru, na przykład rysowanie na obu stronach kartki, i zapisują je na plakacie. Zebrany papier oddajecie do pojemnika na makulaturę. Zajęcia łączą matematykę z ekologią i pokazują, że małe nawyki mają znaczenie.

Prace plastyczne

Przy wycinaniu dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy przygotowujesz wcześniej sama.

Miseczka z masy papierowej

• paski gazety
• klej do tapet albo mąka z wodą (klajster)
• plastikowa miska jako forma, folia spożywcza
• farby plakatowe, pędzle

Dorosły owija plastikową miskę od zewnątrz folią spożywczą, żeby masa się nie przykleiła. Dzieci maczają paski gazety w kleju i przyklejają je na misce warstwami, aż będzie ich co najmniej pięć. Po dwóch, trzech dniach schnięcia dorosły zdejmuje papierową skorupkę z formy i przycina brzegi nożyczkami. Dzieci malują miseczkę farbami, a potem może służyć jako pojemnik na kredki.

Wydzieranka z kolorowych gazet

• kolorowe gazety i ulotki
• kartka z bloku technicznego z konturem obrazka
• klej w sztyfcie

Narysuj na kartce prosty kontur, na przykład drzewo, jesienny liść albo rybę. Dzieci wydzierają z gazet małe kawałki w wybranych kolorach i wyklejają nimi kontur jak mozaikę. Młodsze wyklejają całą kartkę bez konturu, a starsze mogą dobierać kolory tak, żeby powstał cień. Nożyczki nie są potrzebne, bo darcie ćwiczy palce lepiej niż cięcie.

Wachlarz z harmonijki

• kartka A4 z bloku
• kredki, flamastry, naklejki
• taśma klejąca albo patyczek od lodów

Dzieci najpierw ozdabiają całą kartkę wzorami, a potem składają ją w harmonijkę, zaginając raz w jedną, raz w drugą stronę. Dolną część harmonijki ściskają i owijają taśmą albo przyklejają do patyczka jako rączkę. Górna część rozkłada się w wachlarz. Przy okazji przypomnij dzieciom ciekawostkę, że kartka złożona w harmonijkę jest mocniejsza niż płaska.

Papierowe miasto

• pudełka po herbacie, lekach, butach, rolki po papierze
• farby, kolorowy papier, klej
• duży arkusz tektury jako podstawa

Każde dziecko albo para zamienia pudełko w budynek: dom, sklep, szkołę, przedszkole albo wieżę z rolki. Budynki malujecie, doklejacie okna i drzwi z kolorowego papieru, a na tekturze rysujecie ulice. Na koniec ustawiacie wszystkie budynki w jedno papierowe miasto i nadajecie mu nazwę. Miasto może zostać w sali jako makieta do zabaw z samochodzikami.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Papier szeleści, fruwa i daje się zgniatać, więc świetnie nadaje się do zabaw przy muzyce. Wszystkie zabawy są bezpieczne dla całej grupy.

Gazetowa wyspa

Każde dziecko dostaje rozłożoną stronę gazety i kładzie ją na podłodze jako swoją wyspę. Gdy gra muzyka, dzieci tańczą po sali, a gdy muzyka milknie, wracają na swoją wyspę i stają na niej. Po każdej rundzie dzieci składają gazetę na pół, więc wyspa robi się coraz mniejsza, a stanie na niej wymaga równowagi. Na koniec wyspa jest tak mała, że mieści się na niej tylko jedna stopa. Zabawa ćwiczy równowagę, reakcję na sygnał i składanie na pół.

Kartka, która nie spada

Każde dziecko dostaje kartkę papieru ksero i przykłada ją płasko do brzucha albo klatki piersiowej. Na sygnał puszcza kartkę i biegnie przed siebie przez salę, a kartka, dociskana powietrzem, nie spada, dopóki dziecko biegnie. Gdy dziecko się zatrzyma, kartka spada na podłogę, a wszyscy się śmieją. Potem urządźcie sztafetę: każdy musi przebiec do pachołka i z powrotem, nie gubiąc kartki. Zabawa ćwiczy bieg i jest pretekstem do rozmowy o tym, że powietrze, choć go nie widać, potrafi coś przytrzymać.

Papierowa orkiestra

Każde dziecko dostaje kawałek innego papieru: gazetę, papier pakowy, tekturę falistą, bibułę albo sztywną kartkę. Dzieci sprawdzają, jakie dźwięki da się z niego wydobyć: szelest, trzaskanie, pocieranie, stukanie palcem. Potem ty dyrygujesz: wskazujesz grupę instrumentów, a uniesiona dłoń oznacza głośniej, opuszczona ciszej. Na koniec zagrajcie papierowy deszcz, który zaczyna się cicho, rośnie w burzę i znowu cichnie. Zabawa rozwija słuch, wyobraźnię dźwiękową i reagowanie na gest.

Scenariusz zajęć na Dzień Papieru

Temat	Papier ma wiele twarzy
Grupa wiekowa	4-5 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko wie, że papier robi się z drewna; rozpoznaje przedmioty z papieru; porównuje rodzaje papieru i mówi o ich cechach; wie, że zużyty papier wrzuca się do niebieskiego pojemnika
Pomoce	koszyk z przedmiotami z papieru i nie z papieru, worek z różnymi rodzajami papieru, talerzyki, kroplomierz, woda z farbą, obrazki od drzewa do książki, gazety, niebieskie pudło na makulaturę
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): pokazujesz kartkę i pytasz, skąd się wzięła, a dzieci zgadują. 2. Papierowy detektyw (7 minut): dzieci wyjmują przedmioty z koszyka i decydują, które są z papieru. 3. Gładki, szorstki, miękki (7 minut): dzieci dotykają papieru w worku i nazywają jego cechy. 4. Kto pije wodę? (8 minut): doświadczenie z kroplami wody na różnych papierach. 5. Gazetowa wyspa (6 minut): zabawa ruchowa przy muzyce. 6. Od drzewa do książki (7 minut): układanie obrazków w kolejności i rozmowa o makulaturze. 7. Sprzątanie (5 minut): dzieci zbierają ścinki i gazety do niebieskiego pudła.
Zakończenie	Dzieci siadają w kole i każde mówi jedno słowo o papierze, na przykład „szeleści”, „pije wodę”, „z drzewa”.
Ewaluacja	Zapytaj, z czego robi się papier i gdzie wyrzucamy zużyte kartki. Obserwuj, czy dzieci potrafią opisać papier co najmniej dwoma przymiotnikami i czy przy sprzątaniu same kierują się do niebieskiego pudła.

Jeśli masz więcej czasu, dołóż do scenariusza robienie nowego papieru, ale rozłóż je na dwa dni, bo papier musi namoknąć, a potem wyschnąć. Pamiętaj, że blender obsługuje wyłącznie dorosły, a dzieci stoją w bezpiecznej odległości. Mokra papka nie jest groźna, ale warto założyć dzieciom fartuszki i przykryć stoły ceratą. To zajęcie zapamiętają na długo, bo mało kto widział, jak papier powstaje na nowo.

Książki, wiersze i piosenki

O papierze nie ma wielu znanych utworów dla dzieci, więc najlepiej sięgnąć po książki, w których papier gra ważną rolę jako materiał. Pokaż dzieciom książkę z okienkami albo książeczkę rozkładaną i porozmawiajcie, jak ją zrobiono. Przeczytaj dowolną ulubioną książkę grupy, a potem zwróćcie uwagę na papier: czy jest gruby, czy cienki, czy błyszczy, czy strony są z tektury. W ten sposób Dzień Papieru łączy się naturalnie z rozmową o szanowaniu książek. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Było drzewem w starym lesie, dziś jest kartką, szelest niesie. Rysuj z przodu i na tyle, papier szanuj w każdej chwili.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Szu, szu, szeleści, w kartce bajka się mieści. Karton, gazeta, zeszyt zużyty: niebieski pojemnik będzie syty.

Jak zaangażować rodziców

Tydzień wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „Obchodzimy Światowy Dzień Papieru. Będziemy poznawać różne rodzaje papieru i sprawdzać, jak powstaje nowy papier z makulatury. Prosimy o przyniesienie starych gazet, kolorowych ulotek, pudełek po herbacie i rolek po papierze.”. Dodaj, że nie trzeba niczego kupować, bo wszystkie materiały pochodzą z domowego kosza na papier. Rodzice zwykle chętnie się pozbywają makulatury, a dzieci są dumne, że przyniosły coś do wspólnej pracy.

Jako zadanie do domu zaproponuj „papierowe poszukiwania”: dziecko razem z rodzicem szuka w domu dziesięciu rzeczy z papieru i rysuje je albo przynosi listę. Rodzina może też sprawdzić, czy w domu segreguje się papier, i przypomnieć dziecku, który pojemnik jest niebieski. W klasach 1-3 uczniowie mogą przeprowadzić w domu wywiad: jakie książki czytali rodzice, gdy byli mali, i czy któraś z nich jeszcze jest w domu. Udział jest dobrowolny i nikt nie powinien czuć presji.

Najczęstsze pytania