Dzień Kanapki (3 listopada): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Dzień Kanapki obchodzimy 3 listopada. To nieoficjalne święto przyszło do nas ze Stanów Zjednoczonych, ale kanapka jest przecież codziennym jedzeniem polskich dzieci: na śniadanie, do plecaka, na wycieczkę. Dzień kanapki w przedszkolu to świetna okazja, żeby dzieci same przygotowały sobie posiłek i przekonały się, że zdrowa kanapka może być kolorowa, śmieszna i pyszna. Przy okazji ćwiczą smarowanie, układanie i krojenie, a to bardzo ważne umiejętności samoobsługowe. Wiele dzieci po takim dniu prosi w domu, żeby mogło samo zrobić sobie śniadanie.

We wpisie znajdziesz uczciwą historię święta z wyjaśnieniem, skąd wzięła się nazwa kanapki, ciekawostki do przeczytania dzieciom i zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat oraz klasy 1-3. Są też prace plastyczne, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, propozycje lektur i pomysły na współpracę z rodzicami. Wszędzie tam, gdzie dzieci mają kontakt z prawdziwym jedzeniem, przypominamy o alergiach i zgodzie rodziców. Każdą zabawę opisaliśmy tak, żeby dało się ją przeprowadzić bez dodatkowego szukania.

Historia Dnia Kanapki

Dzień Kanapki pochodzi ze Stanów Zjednoczonych, gdzie nazywa się National Sandwich Day i przypada 3 listopada. To nieoficjalne święto, którego nikt formalnie nie ustanowił, a jego początki są nieznane. Według tradycji data ma nawiązywać do urodzin Johna Montagu, czwartego hrabiego Sandwich, angielskiego arystokraty z XVIII wieku, od którego nazwiska Anglicy nazwali kanapkę „sandwich”. Tu jednak jest haczyk, bo źródła podają dwie różne daty jego urodzin: 3 listopada i 13 listopada 1718 roku. Dlatego ostrożnie mówimy, że święto tylko według tradycji wiąże się z urodzinami hrabiego.

Z hrabią Sandwich wiąże się też znana anegdota. Według opowieści francuskiego podróżnika z XVIII wieku hrabia tak bardzo nie chciał odchodzić od stołu do gry w karty, że kazał sobie podać mięso między dwiema kromkami chleba, żeby jeść jedną ręką i nie brudzić kart. Biografowie hrabiego uważają jednak, że to raczej legenda, a jeśli jadł tak kanapki, to prawdopodobnie przy biurku, bo był bardzo zajętym człowiekiem i dużo pracował. Pewne jest tylko to, że ludzie jedli chleb z różnymi dodatkami na długo przed hrabią, a on jedynie dał tej potrawie angielską nazwę. Z dziećmi możesz o tym porozmawiać jak o ciekawej opowieści, a nie o prawdziwej historii.

Polskie słowo „kanapka” ma zupełnie inne pochodzenie i jest równie ciekawe. To zdrobnienie od słowa kanapa, czyli sofa, a wzięło się od francuskiego słowa canapé, które oznacza i kanapę, i małą przekąskę na kawałku chleba. Dodatki „siedzą” więc na chlebie jak ludzie na kanapie, co dzieci zwykle bardzo bawi. W Polsce Dzień Kanapki obchodzą przedszkola i szkoły jako dzień zdrowego drugiego śniadania, a kilka dni później wypada Dzień Zdrowego Śniadania, więc oba święta dobrze się łączą.

Po co obchodzić Dzień Kanapki z dziećmi

Zrobienie kanapki to jedna z pierwszych czynności kuchennych, które dziecko może wykonać samodzielnie od początku do końca. W sferze fizycznej dzieci ćwiczą smarowanie nożykiem, układanie drobnych dodatków, krojenie miękkich warzyw i trzymanie kromki drugą ręką, a to trening małej motoryki i koordynacji obu rąk. W sferze emocjonalnej samodzielnie zrobiona kanapka daje ogromną dumę i poczucie, że „umiem sam”. Dzieci chętniej próbują warzyw, które same położyły na chlebie, więc to dobry sposób na oswajanie niejadków. To także ćwiczenie cierpliwości, bo kanapkę zjada się dopiero wtedy, gdy jest gotowa.

W sferze poznawczej dzieci poznają rodzaje pieczywa, nazwy warzyw i dodatków, uczą się, co daje energię, a co pomaga rosnąć, i dzielą kanapki na połówki i ćwiartki, poznając ułamki w praktyce. W sferze społecznej przygotowanie wspólnego talerza kanapek uczy dzielenia się i częstowania innych. Święto jest też dobrą okazją do rozmowy o drugim śniadaniu: co warto zabierać do przedszkola i szkoły, a czego lepiej unikać. Wreszcie to okazja do przypomnienia zasad higieny, mycia rąk i sprzątania po sobie.

Ciekawostki o kanapkach dla dzieci

Czytaj ciekawostki przy stole, zanim dzieci zaczną robić kanapki, i przy każdej pokaż coś, o czym mowa: kromkę chleba, bułkę, warzywo. Zadaj najpierw pytanie, na przykład „Jak myślicie, dlaczego kanapka nazywa się kanapką?”, i niech dzieci pozgadują.

• Kanapka ma nazwę od kanapy. Dodatki siedzą na chlebie jak ludzie na kanapie, a słowo przyszło do nas z języka francuskiego.
• Po angielsku kanapka to „sandwich”. Tę nazwę wzięto od nazwiska angielskiego hrabiego Sandwich, który według opowieści jadł mięso w chlebie.
• Chleb robi się z mąki. Mąkę uzyskuje się, mieląc ziarna zbóż, na przykład pszenicy albo żyta.
• Chleb rośnie dzięki drożdżom albo zakwasowi. To maleńkie żywe organizmy, które robią w cieście bąbelki, dlatego chleb ma w środku dziurki.
• Chleb pełnoziarnisty jest ciemniejszy. Zawiera całe ziarno, razem z łuską, dlatego dłużej daje energię i jest zdrowszy niż biała bułka.
• W różnych krajach jada się inne kanapki. W Danii popularne są kanapki otwarte, czyli z dodatkami tylko na jednej kromce, bez drugiej na wierzchu.
• Hamburger to też kanapka. Składa się z bułki przekrojonej na pół i tego, co jest w środku.
• Kanapkę można zrobić z niemal wszystkiego. Z warzyw, sera, jajka, twarożku, pasty z fasoli albo owoców, byle była zdrowa i smaczna.
• Kolorowa kanapka jest zdrowsza. Każdy kolor warzywa to trochę inne witaminy, więc im więcej kolorów, tym lepiej.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Najmłodsi poznają kanapkę przez zabawę w naśladowanie i przez pierwsze próby smarowania. Przy jedzeniu pamiętaj o alergiach i zgodzie rodziców, a pomidorki koktajlowe i inne okrągłe warzywa zawsze kroi dorosły na ćwiartki.

Żywa kanapka

Połóż na dywanie materac, to jest dolna kromka chleba, a obok lekki kocyk, to jest górna kromka. Dzieci po kolei kładą się na dolnej „kromce” jako ser, pomidor albo sałata, a na koniec przykrywasz je lekkim kocykiem do ramion, nigdy na głowę, i mówisz „kanapka gotowa!”. Potem udajecie, że kanapka jest za duża do buzi, i dzieci wyskakują spod kocyka z piskiem. Kolejne dziecko wybiera, jakim dodatkiem chce być. Zabawa daje radość, uczy nazw dodatków i czekania na swoją kolej.

Pierwsze smarowanie

Każde dziecko dostaje kromkę chleba albo wafel ryżowy i plastikowy nożyk do masła, a na talerzyku trochę twarożku albo masła. Pokaż, jak nabrać odrobinę na nożyk i rozsmarować ruchem od siebie. Dzieci próbują same, a ty chwalisz każdą próbę, nawet jeśli twarożek jest tylko w jednym rogu. Potem dzieci zjadają swoją kanapkę, a ty mówisz, że zrobiły ją same. Wcześniej koniecznie zapytaj rodziców o alergie na mleko i gluten i przygotuj zamienniki. Zabawa ćwiczy chwyt, ruch nadgarstka i samodzielność.

Pakujemy śniadanie

Przygotuj kilka pudełek śniadaniowych i koszyk z zabawkowym jedzeniem z kącika kuchennego albo obrazkami: kanapka, jabłko, marchewka, woda, banan, a do tego kilka zabawek, które nie są jedzeniem, jak klocek i łyżka. Dzieci pakują do pudełka śniadanie dla misia, który idzie na wycieczkę. Potem otwieracie pudełka i sprawdzacie, co miś dostał do jedzenia, a klocek z pudełka wyciągacie ze śmiechem. Zabawa uczy nazw produktów i odróżniania jedzenia od innych rzeczy.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzylatki i czterolatki mogą już zrobić kanapkę według własnego pomysłu i zapamiętać, co na niej leży. Pamiętaj o liście alergii i zgodzie rodziców przed każdą zabawą z jedzeniem.

Kanapki w kształty

Przygotuj kromki chleba posmarowane twarożkiem i kilka foremek do ciastek w prostych kształtach: koło, kwadrat, trójkąt, gwiazdka, serce. Dzieci wybierają foremkę, mocno dociskają ją do kromki i wyjmują kanapkę w wybranym kształcie, a potem nazywają ten kształt. Na koniec ozdabiają kanapki pokrojonymi przez dorosłego warzywami, na przykład układają na brzegu gwiazdki plasterki ogórka. Resztki chleba po wycinaniu zbieracie do miski i dzieci zastanawiają się, co z nimi zrobić, żeby się nie zmarnowały. Wcześniej sprawdź listę alergii i zgody rodziców, bo dzieci zjadają swoje kanapki.

Co zniknęło z kanapki?

Wytnij z papieru elementy kanapki: dwie kromki, liść sałaty, plaster sera, plaster pomidora, ogórek i jajko. Ułóż kanapkę na stole, a dzieci dokładnie ją oglądają i nazywają każdą warstwę. Potem dzieci zamykają oczy, a ty zabierasz jeden element. Po otwarciu oczu dzieci zgadują, czego brakuje, a zwycięzca układa kolejną kanapkę dla kolegów. Zabawa ćwiczy pamięć wzrokową, uwagę i słownictwo.

Chleb, bułka, rogal

Przynieś kilka rodzajów pieczywa: chleb jasny i ciemny, bułkę, rogala, chleb z ziarnami i wafel ryżowy. Dzieci oglądają je, dotykają, wąchają i porównują: który jest miękki, który ma chrupiącą skórkę, na którym widać ziarenka. Potem dorosły kroi każde pieczywo na małe kawałki, a chętne dzieci próbują i mówią, które smakuje im najbardziej. Wcześniej sprawdź listę alergii, szczególnie na gluten i sezam. Zabawa rozwija zmysły i uczy nazw pieczywa.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki potrafią słuchać złożonych poleceń, porównywać i dzielić na części. Kanapka daje im wiele okazji do myślenia matematycznego.

Dyktando kanapkowe

Każde dziecko dostaje papierowe elementy kanapki: dwie kromki, sałatę, ser, pomidor, ogórek i jajko. Ty dyktujesz kolejność: „Na dół kładziemy kromkę, na kromkę sałatę, na sałatę ser, a na ser dwa plasterki ogórka”. Dzieci układają kanapki według twoich słów, a na koniec porównują, czy wszystkie są takie same. Potem dzieci dyktują sobie nawzajem w parach. Zabawa ćwiczy słuchanie ze zrozumieniem, pojęcia na, pod i między oraz pamięć słuchową.

Połówki i ćwiartki

Każde dziecko dostaje kwadratową kanapkę z papieru, najlepiej ozdobioną kredkami. Pokaż, jak podzielić ją na pół na dwa sposoby: na dwa prostokąty albo na dwa trójkąty. Potem dzielicie na cztery części, a dzieci sprawdzają, czy wszystkie ćwiartki są tej samej wielkości, układając je jedna na drugiej. Na koniec zadaj pytanie: „Mam jedną kanapkę i czworo przyjaciół. Jak ją podzielić, żeby każdy dostał tyle samo?”. Zabawa wprowadza pojęcie połowy i ćwiartki na konkretach i uczy sprawiedliwego dzielenia.

Drugie śniadanie na piątkę

Przygotuj obrazki różnych rzeczy, które dzieci przynoszą do przedszkola: kanapka z ciemnego chleba z warzywami, drożdżówka z lukrem, jabłko, chipsy, woda, słodki napój, marchewka, batonik, jogurt naturalny. Dzieci w grupach układają dwa pudełka śniadaniowe: jedno, które da siłę na cały dzień, i jedno, po którym szybko zrobi się głodno i słabo. Potem grupy pokazują pudełka i tłumaczą swój wybór. Nie oceniaj tego, co dzieci przynoszą z domu, tylko rozmawiaj o tym, co daje energię. Zabawa uczy świadomych wyborów jedzenia.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie piszą, czytają i liczą, więc kanapka może stać się zabawną lekcją języka i matematyki. Przy każdym zadaniu z jedzeniem obowiązuje zgoda rodziców i lista alergii.

Robot robi kanapkę

Uczniowie w parach piszą instrukcję zrobienia kanapki dla robota, który wykonuje polecenia dosłownie. Potem ty jesteś robotem i robisz kanapkę dokładnie według ich słów, na przykład gdy ktoś napisze „posmaruj chleb masłem”, smarujesz skórkę z zewnątrz albo masło w kostce, bo nie było mowy o nożyku. Klasa śmieje się, a potem uczniowie poprawiają instrukcje, dodając szczegóły. Na koniec najlepsza instrukcja zostaje przepisana na plakat. Zajęcia uczą precyzyjnego pisania i myślenia krok po kroku, a to wstęp do programowania.

Kanapki dla całej klasy

Uczniowie planują przyjęcie kanapkowe dla klasy. Liczą, ile kromek potrzeba, jeśli każdy zje dwie kanapki z dwóch kromek, ile plasterków ogórka, jeśli na każdej kanapce będą trzy, i ile bochenków chleba kupić, jeśli w jednym jest dwadzieścia kromek. Obliczenia zapisują w tabeli i sprawdzają w grupach. Jeśli macie zgodę rodziców, zróbcie przyjęcie naprawdę i sprawdźcie, czy obliczenia się zgadzały. Zajęcia pokazują, że mnożenie i dzielenie przydają się w życiu.

Kanapka mojej rodziny

Uczniowie piszą krótki tekst o ulubionej kanapce swojej rodziny: z czego jest, kto ją robi i kiedy ją jecie. Mogą dodać rysunek i nazwę, na przykład „Kanapka niedzielna taty”. Potem klasa czyta teksty na głos, a nauczyciel zbiera je w książkę „Kanapki naszej klasy”. Okazuje się, że każda rodzina ma swoje zwyczaje, a to dobry pretekst do rozmowy o różnorodności. Zajęcia ćwiczą pisanie krótkiego tekstu i uważne słuchanie kolegów.

Prace plastyczne

Przy wycinaniu dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym wycinasz elementy wcześniej sama.

Kanapka z gąbek

• gąbki kuchenne żółte (kromki) i zielone (sałata)
• kolorowa pianka albo tektura na ser i pomidor
• klej, nożyczki (obsługuje dorosły)

Dorosły przycina gąbki na kształt kromek i liści, a z pianki wycina plastry sera i pomidora. Dzieci układają kanapkę warstwami i sklejają ją, zaczynając od dolnej kromki. Gotowe kanapki trafiają do kącika kuchennego, gdzie przydadzą się w zabawach w sklep i restaurację. Dwulatki mogą układać kanapki bez klejenia, a potem je rozkładać i składać od nowa, ale pilnuj, żeby nie gryzły gąbek i pianki.

Pudełko śniadaniowe z gazetek

• kartka z bloku technicznego z narysowanym pudełkiem
• kolorowe gazetki reklamowe z produktami spożywczymi
• nożyczki, klej

Dzieci wycinają z gazetek zdjęcia produktów, które chciałyby mieć w zdrowym drugim śniadaniu, i wklejają je do narysowanego pudełka. Starsze dzieci mogą podpisać produkty. Potem prace wiszą na tablicy i dzieci opowiadają, dlaczego wybrały to, co wybrały. To zarazem powtórka z zabawy „Drugie śniadanie na piątkę”.

Kanapkowy potworek

• dwa koła z brązowego papieru (kromki)
• paski zielonej bibuły, czerwone i żółte kółka z papieru
• kredki, klej, papierowe oczy

Dzieci sklejają kromki tak, żeby spomiędzy nich wystawały paski bibuły jak sałata i kółka jak pomidor i ser. Potem doklejają kanapce oczy, język z czerwonego papieru i zęby z białego. Powstaje wesoły potworek, który „zjada” zdrowe jedzenie. Młodsze dzieci mogą robić potworka z papierowych talerzyków złożonych na pół.

Menu kanapkowego baru

• kartka A4 złożona na pół
• kredki, flamastry, naklejki
• zdjęcia albo rysunki kanapek

Starsze dzieci projektują menu wymyślonego baru z kanapkami: nadają mu nazwę, rysują trzy lub cztery kanapki i wymyślają im zabawne nazwy, na przykład „Zielony smok” albo „Kanapka na rowerze”. Uczniowie klas 1-3 dopisują składniki i ceny w złotych, a potem liczą, ile kosztuje zamówienie dla całej rodziny. Menu przydadzą się w kąciku zabaw.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Kanapka ma warstwy, a warstwy dobrze się przekładają na zabawy ruchowe. Wszystkie poniższe zabawy przeprowadzisz w sali bez specjalnych przyborów.

Ser, pomidor, ogórek

Dzieci siedzą w kole na krzesłach, a ty każdemu przydzielasz jeden składnik: ser, pomidor albo ogórek. Jedno dziecko stoi w środku bez krzesła i woła nazwę składnika, a wszyscy o tej nazwie muszą zamienić się miejscami. Dziecko ze środka próbuje w tym czasie zająć wolne krzesło. Na hasło „kanapka!” wszyscy zmieniają miejsca naraz. Zabawa ćwiczy refleks, orientację w przestrzeni i słuchanie.

Wielka kanapka

Na środku sali stoi jedno dziecko, które jest dolną kromką chleba. Ty wołasz kolejne składniki, na przykład „masło, sałata, ser, pomidor”, a wywołane dziecko dobiega i łapie za ramiona dziecko stojące na końcu, tak że kanapka rośnie w długi wąż. Na końcu dobiega górna kromka, a ty mówisz „kanapka gotowa, kanapka idzie na spacer”. Cała kanapka przechodzi przez salę, omijając krzesła i nie rozpadając się po drodze, a potem rozpada się na hasło „smacznego!” i wszyscy biegną na swoje miejsca. Zabawa uczy współpracy, dostosowania tempa do innych i reagowania na polecenia.

Piosenka o kanapce

Ułóż z dziećmi własną piosenkę na melodię, którą wszyscy znają, na przykład „Panie Janie”. Zamiast słów oryginalnych śpiewacie o robieniu kanapki: „Robię kanapkę, robię kanapkę, z serem, z serem” i tak dalej, dodając kolejne składniki. Przy każdym składniku dzieci pokazują ruch: smarowanie, krojenie, układanie. Na koniec wszyscy udają, że zjadają wielką kanapkę i głośno mówią „mniam!”. Zabawa rozwija pamięć, poczucie rytmu i kreatywność.

Scenariusz zajęć na Dzień Kanapki

Temat	Robię zdrową kanapkę sam
Grupa wiekowa	4-5 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko samodzielnie smaruje kromkę i układa dodatki; nazywa kilka rodzajów pieczywa i warzyw; wie, dlaczego kolorowa kanapka jest zdrowa; myje ręce przed jedzeniem i sprząta po sobie
Pomoce	pieczywo (jasne i ciemne), twarożek, pokrojone warzywa, foremki do ciastek, plastikowe nożyki, talerzyki, serwetki, papierowe elementy kanapki, wcześniej lista alergii i zgody rodziców
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): pytasz dzieci, co jadły na śniadanie, i mówisz, że dziś jest Dzień Kanapki. 2. Skąd nazwa kanapka? (5 minut): opowiadasz o kanapie i dodatkach, które „siedzą” na chlebie. 3. Co zniknęło z kanapki? (7 minut): zabawa pamięciowa z papierowymi elementami. 4. Mycie rąk (5 minut): wszyscy myją ręce przed pracą z jedzeniem. 5. Kanapki w kształty (12 minut): dzieci wycinają foremkami kanapki, nazywają kształty i ozdabiają je warzywami. 6. Wspólne jedzenie (6 minut): dzieci zjadają kanapki przy stole. 7. Wielka kanapka (5 minut): zabawa ruchowa po jedzeniu i wspólne sprzątanie.
Zakończenie	Każde dziecko mówi, jakie warzywo położyło na kanapce i czy mu smakowało, a grupa kończy okrzykiem „mniam!”.
Ewaluacja	Zapytaj, skąd się wzięła nazwa kanapki i dlaczego warto jeść kolorowe kanapki. Obserwuj, które dzieci samodzielnie smarowały i układały dodatki, a które potrzebowały pomocy.

Przed zajęciami z jedzeniem sprawdź listę alergii i nietolerancji w grupie i wyślij rodzicom informację o składnikach z prośbą o zgodę. Dla dzieci z alergią przygotuj zamienniki, na przykład wafel ryżowy zamiast chleba albo pastę warzywną zamiast twarożku, i posadź je tak, żeby nie dzieliły talerzy z innymi. Twarde warzywa kroi dorosły, a dzieci używają tylko plastikowych nożyków. Przypomnij też, że jemy przy stole, siedząc, i nie biegamy z jedzeniem w buzi.

Książki, wiersze i piosenki

Do Dnia Kanapki nie znamy pewnego polskiego wiersza ani piosenki w całości poświęconych kanapce, a nie chcemy podawać tytułów, których nie możemy potwierdzić. Dlatego proponujemy, żebyś przeczytała dzieciom dowolną książkę o jedzeniu i śniadaniu z biblioteki przedszkola, a potem porozmawiała o tym, co jedzą bohaterowie. Starszym dzieciom możesz opowiedzieć legendę o hrabim Sandwich jako ciekawą historyjkę z pytaniem: „Czy to prawda, czy legenda?”. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Kromka chleba, trochę sera, pomidorek się uśmiecha. Ogóreczek, rzodkiewka, oto moja kanapeczka.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Siedzi serek na kanapie, a sałata go podrapie. Kto kanapkę zrobi sam, ten się cieszy, mówię wam.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „3 listopada obchodzimy Dzień Kanapki. Dzieci będą samodzielnie przygotowywać zdrowe kanapki z warzywami. Prosimy o informację o alergiach i nietolerancjach pokarmowych oraz o zgodę na udział w degustacji. Chętnych rodziców prosimy o przyniesienie jednego warzywa, na przykład ogórka, papryki albo rzodkiewek.”. Dzięki temu koszt zajęć rozkłada się na całą grupę, a dziecko jest dumne, że przyniosło składnik do wspólnej kanapki. Zapewnij, że dzieci nie będą używać ostrych noży.

Jako zadanie do domu zaproponuj „kanapkowe śniadanie”: dziecko w weekend samo robi kanapkę dla siebie i dla jednego członka rodziny, a rodzic robi zdjęcie albo dziecko rysuje, co zrobiło. Z rysunków powstanie gazetka „Nasze kanapki”. Rodzice mogą też wspólnie z dzieckiem spakować zdrowe drugie śniadanie do przedszkola przez cały tydzień. W klasach 1-3 uczniowie mogą napisać przepis na ulubioną rodzinną kanapkę i przynieść go na lekcję.

Najczęstsze pytania