Dzień Gier Planszowych (10 października): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Dzień Gier Planszowych obchodzimy w Polsce 10 października. Tego dnia wydawcy, sklepy, kluby graczy, a także przedszkola i szkoły zachęcają wszystkich, żeby usiedli razem przy planszy. Dzień gier planszowych w przedszkolu to wspaniała okazja, żeby pokazać dzieciom, że gra to coś więcej niż zabawa: to nauka czekania na swoją kolej, liczenia, przestrzegania zasad i radzenia sobie z przegraną. Małe dzieci uwielbiają rzucać kostką i przesuwać pionki, a jednocześnie bardzo przeżywają, gdy ktoś inny dochodzi do mety pierwszy. Właśnie dlatego gry planszowe są tak cennym narzędziem wychowawczym.

We wpisie znajdziesz krótką historię święta i samych gier planszowych, ciekawostki o grach do przeczytania dzieciom oraz zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat i klasy 1-3. Do tego prace plastyczne, w których dzieci robią własne plansze, pionki i kostki, zabawy ruchowe z planszą w rozmiarze sali, scenariusz zajęć na około 45 minut, rymowanki i pomysły na współpracę z rodzicami. Nie polecamy konkretnych gier ze sklepu, bo wszystkie propozycje da się wykonać z materiałów, które są w każdej sali. Tam, gdzie trzeba uważać, na przykład przy drobnych pionkach i najmłodszych dzieciach, piszemy o tym wprost.

Historia Dnia Gier Planszowych

Dzień Gier Planszowych to polskie święto obchodzone 10 października. Na stronie akcji organizatorzy opisują je jako dzień wszystkich miłośników gier planszowych, wspierany przez wydawców, sklepy, media, przedszkola, szkoły, kluby i inne miejsca spotkań graczy w całej Polsce. Zachęcają, żeby tego dnia zorganizować wspólne granie, zaprosić jak najwięcej osób i dzielić się zdjęciami z rozgrywek. Podkreślają też, że gry planszowe to nie tylko relaks, ale również rozrywka, która rozwija wiedzę i wyobraźnię. Kalendarze świąt nietypowych podają różne informacje o pierwszej edycji, a sama strona akcji nie podaje roku, dlatego nie wskazujemy tu konkretnej daty początku.

Znacznie łatwiej opowiedzieć dzieciom historię samych gier planszowych, bo jest ona bardzo długa. Już w starożytnym Egipcie grano w seneta, grę na planszy z trzydziestoma polami, której plansze znaleziono w grobowcach. W dawnej Mezopotamii grano w Królewską Grę z Ur, a w Chinach od bardzo dawna gra się w go, w którym czarne i białe kamienie układa się na przecięciach linii. Szachy wywodzą się z dawnych Indii, skąd przez Persję trafiły do Europy. Także znany polskim dzieciom chińczyk ma swoje korzenie w indyjskiej grze zwanej pachisi, a gra w węże i drabiny, w której pionek wspina się po drabinach i zsuwa po wężach, również pochodzi z Indii.

W Polsce gry planszowe przeżywają od lat prawdziwy rozkwit. Powstają kawiarnie z grami, kluby i festiwale, a wiele rodzin wraca do wspólnego grania przy stole zamiast spędzania wieczoru przed ekranem. W przedszkolach i szkołach Dzień Gier Planszowych obchodzi się zwykle jako dzień wspólnego grania: dzieci przynoszą gry z domu, nauczyciele przygotowują turnieje albo duże gry na podłodze. Ten sam dzień, 10 października, to także Święto Drzewa, więc można połączyć oba tematy i zrobić grę o drzewach. W kalendarzu są też pokrewne święta, jak Dzień Szachów czy Dzień Puzzli, które warto wykorzystać do kolejnych zajęć.

Po co obchodzić Dzień Gier Planszowych z dziećmi

Gry planszowe to jedno z najlepszych narzędzi wspierających rozwój społeczny i emocjonalny dziecka. Przy planszy dzieci uczą się czekać na swoją kolej, przestrzegać wspólnych zasad i przyjmować, że czasem wygrywa ktoś inny. Radzenie sobie z przegraną to umiejętność, której nie da się nauczyć teorią, a gra daje wiele bezpiecznych okazji, żeby ją ćwiczyć. Dzieci uczą się też cieszyć z wygranej bez wyśmiewania innych i gratulować zwycięzcy. Wspólne granie z dorosłym buduje relację i daje dziecku poczucie, że jest traktowane poważnie.

W sferze poznawczej gry rozwijają liczenie, rozpoznawanie oczek na kostce bez liczenia, orientację na planszy, pamięć i planowanie ruchów. Gry z kolorami i obrazkami ćwiczą spostrzegawczość i koncentrację, a gry słowne rozwijają mowę. Przesuwanie małych pionków i rzucanie kostką ćwiczą sprawność palców, a duże gry na podłodze, w których dzieci same są pionkami, rozwijają koordynację i orientację w przestrzeni. Samodzielne projektowanie gry pozwala starszym dzieciom poczuć się twórcami i ćwiczy myślenie przyczynowo-skutkowe. Dzień Gier Planszowych to też dobry pretekst, żeby zachęcić rodziców do wspólnego grania w domu.

Ciekawostki o grach planszowych dla dzieci

Przeczytaj dzieciom kilka ciekawostek, a przy każdej pokaż coś prawdziwego: kostkę do gry, szachownicę albo planszę do chińczyka. Dzieci mogą same sprawdzić, na przykład, ile oczek jest po przeciwnych stronach kostki.

• Ludzie grają w gry planszowe od tysięcy lat. Plansze do gry znaleziono nawet w grobowcach starożytnego Egiptu.
• Szachy wymyślono w dawnych Indiach. Stamtąd trafiły do innych krajów, a dziś gra się w nie na całym świecie.
• Chińczyk wcale nie pochodzi z Chin. Jego przodkiem jest gra z Indii, a nazwę dostał prawdopodobnie dlatego, że kojarzył się z dalekim Wschodem.
• Na kostce do gry przeciwległe ściany zawsze dają razem siedem. Naprzeciw jedynki jest szóstka, naprzeciw dwójki piątka, a naprzeciw trójki czwórka.
• Zwykła kostka ma sześć ścian. Są jednak też kostki, które mają ich cztery, osiem, dziesięć, a nawet dwadzieścia.
• Szachownica ma sześćdziesiąt cztery pola. Pola są na przemian jasne i ciemne, osiem w każdym rzędzie.
• W grze go używa się tylko czarnych i białych kamieni. Mimo tak prostych zasad to jedna z najtrudniejszych gier na świecie.
• Gra w węże i drabiny pochodzi z Indii. Drabiny prowadzą w górę, a węże sprowadzają pionek w dół planszy.
• Grę można zrobić samemu. Wystarczy kartka, kredki, pionki z nakrętek i kostka, a zasady wymyśla się razem.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Dwulatki i trzylatki dopiero uczą się zasad, więc gry muszą być bardzo proste, krótkie i bez przegranych. Wszystkie elementy mają być duże: kostki z pianki albo kartonu, pionki wielkości dłoni, bez małych pionków, nakrętek i klocków, które mieszczą się w buzi.

Wielka kostka kolorów

Zrób z kartonowego pudełka dużą kostkę i oklej każdą ścianę innym kolorem papieru. Rozłóż na dywanie kilka dużych kolorowych kartek albo szarf w tych samych kolorach. Dziecko rzuca kostką, a potem wszyscy razem biegną do kartki w wylosowanym kolorze i na niej siadają. Po kilku rundach możesz dodać polecenie, na przykład „Przy zielonym skaczemy jak żabki”. Zabawa uczy nazw kolorów, rzucania kostką i pierwszego doświadczenia, że o ruchu decyduje los.

Moja kolej, twoja kolej

Usiądź z dwojgiem albo trojgiem dzieci przy wieży z dużych klocków, którą budujecie razem. Każdy dokłada jeden klocek, a potem mówi „Twoja kolej” i podaje klocek następnej osobie. Na początku możesz pomagać, trzymając rękę dziecka, które chciałoby dołożyć klocek poza kolejnością. Gdy wieża się przewróci, wszyscy razem mówią „Bum!” i zaczynacie od nowa, bez szukania winnego. Zabawa uczy czekania na swoją kolej, co jest podstawą każdej gry planszowej.

Pionek wędruje do domku

Na dużym arkuszu narysuj krótką ścieżkę z pięciu dużych pól prowadzącą do domku, a na końcu przyklej obrazek pluszowego zwierzątka, które czeka w domu. Jako pionek posłuży duża figurka albo mały pluszak. Dziecko przesuwa pionek o jedno pole za każdym razem, gdy uda mu się wykonać proste zadanie, na przykład pokazać nos albo zaśpiewać „la la la”. Gdy pionek dojdzie do domku, wszyscy klaszczą. Zabawa oswaja z planszą i przesuwaniem pionka, a przy okazji uczy liczenia pól.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzylatki i czterolatki potrafią już grać w proste gry z kostką i przestrzegać jednej lub dwóch zasad, więc to dobry wiek na pierwsze prawdziwe rozgrywki.

Wyścig ślimaków

Narysuj na dużym arkuszu cztery tory w różnych kolorach, każdy po osiem pól, a na starcie postaw cztery papierowe ślimaki w tych samych kolorach. Zrób kostkę kolorów, a dzieci po kolei rzucają nią i przesuwają o jedno pole ślimaka w wylosowanym kolorze. Nie ma tu swoich ślimaków, wszyscy kibicują wszystkim, więc nikt nie przegrywa. Gdy pierwszy ślimak dojdzie do mety, grupa go oklaskuje, a potem czekacie na resztę. Zabawa uczy rzucania kostką, rozpoznawania kolorów i czekania na kolej bez stresu przegranej.

Memory z obrazków

Przygotuj osiem par takich samych obrazków, na przykład wyciętych z gazet albo narysowanych, i naklej je na jednakowe kartoniki. Rozłóż kartoniki obrazkami do dołu w czterech rzędach. Dzieci po kolei odkrywają dwa kartoniki, a jeśli są takie same, zabierają parę, a jeśli nie, odwracają je z powrotem. Z młodszymi zacznij od czterech par i dokładaj kolejne, gdy grupa nabierze wprawy. Zabawa ćwiczy pamięć wzrokową, koncentrację i cierpliwość.

Wygrywam i przegrywam

Zagrajcie w dowolną krótką grę, a potem zatrzymaj się i porozmawiaj z dziećmi, jak się czuje ten, kto wygrał, i ten, kto przegrał. Przygotuj dwa obrazki: dziecko, które mówi „Brawo, gratuluję”, i dziecko, które płacze albo rzuca planszą. Dzieci wybierają, które zachowanie jest lepsze, i ćwiczą razem zdania: „Gratuluję ci”, „Dobra gra”, „Zagramy jeszcze raz?”. Zagrajcie ponownie i poproś, żeby każdy na koniec powiedział jedno z tych zdań. Zabawa uczy radzenia sobie z emocjami przy grze i kulturalnego zachowania.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki potrafią grać dłużej, liczyć oczka na kostce i przestrzegać kilku zasad, a nawet wymyślać własne reguły.

Ile oczek, tyle kroków

Na dużym arkuszu narysuj krętą ścieżkę z dwudziestu pól, a na kilku polach umieść obrazki: drabinę, która przenosi do przodu, i zjeżdżalnię, która cofa. Dzieci grają pionkami z nakrętek albo klocków i rzucają zwykłą kostką z oczkami. Zachęcaj je, żeby rozpoznawały liczbę oczek bez liczenia, a potem przesuwały pionek, licząc pola głośno. Kto stanie na drabinie, idzie w górę, a kto na zjeżdżalni, zjeżdża w dół i próbuje dalej. Zabawa ćwiczy liczenie, rozpoznawanie liczebności i cierpliwość.

Wymyślamy zasady

Daj dzieciom w małych grupach gotową planszę z prostą ścieżką i kostkę, ale bez zasad. Każda grupa wymyśla jedną regułę, na przykład „Kto wyrzuci szóstkę, robi pięć podskoków” albo „Kto stanie na czerwonym polu, śpiewa piosenkę”. Potem grupy prezentują swoje zasady i gracie w grę, łącząc wszystkie pomysły. Porozmawiajcie, czy zasady były sprawiedliwe i czy trzeba któreś zmienić. Zabawa rozwija kreatywność, uczy uzgadniania zasad i pokazuje, dlaczego reguły są potrzebne.

Domino obrazkowe

Przygotuj z kartonu kilkanaście prostokątnych kostek domina, a na każdej połówce narysuj proste obrazki: słońce, liść, gwiazdkę, serce, kwiatek. Dzieci siedzą w kole i po kolei dokładają kostki tak, żeby obrazek pasował do obrazka na końcu węża. Kto nie ma pasującej kostki, dobiera ze stosu. Starszym dzieciom możesz zamiast obrazków narysować kropki od jednej do sześciu. Zabawa ćwiczy spostrzegawczość, dopasowywanie i planowanie.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie potrafią już czytać instrukcje, liczyć w pamięci i pracować w grupach, więc Dzień Gier Planszowych warto zamienić w projekt tworzenia własnej gry.

Projektujemy grę klasy

Uczniowie w grupach projektują własną grę planszową na wybrany temat, na przykład jesień, kosmos albo zwierzęta. Każda grupa rysuje planszę na kartonie, wymyśla pionki, zasady i pola specjalne z zadaniami. Zasady zapisują w punktach na osobnej kartce, tak żeby inna grupa mogła zagrać bez pytania autorów. Na koniec grupy wymieniają się grami i testują je, a potem dają autorom po jednej uwadze, co działało, a co trzeba poprawić. Zajęcia ćwiczą pisanie instrukcji, planowanie, współpracę i przyjmowanie informacji zwrotnej.

Matematyczny wyścig

Przygotuj planszę z trzydziestoma polami i dwie kostki. Uczniowie grają w parach: rzucają dwiema kostkami, dodają oczka i przesuwają pionek o tyle pól, ile wynosi suma. Na polach specjalnych mają zadania, na przykład „odejmij od sumy dwa” albo „policz, ile brakuje ci do mety”. Starsi uczniowie mogą mnożyć oczka zamiast dodawać, co wydłuża ruchy i skraca grę. Zajęcia ćwiczą dodawanie, odejmowanie i liczenie w pamięci w atrakcyjnej formie.

Gry z dawnych czasów

Opowiedz uczniom o grach z przeszłości: egipskim senecie, grze z Ur i hinduskim pachisi, przodku chińczyka. Uczniowie w parach dostają kartkę z uproszczonymi zasadami jednej z dawnych gier i rysują jej planszę, a potem próbują zagrać. Porównajcie, co jest podobne w tych grach, a co różni je od dzisiejszych. Na koniec zaznaczcie na mapie świata, skąd pochodzi każda gra. Zajęcia łączą historię, geografię i czytanie ze zrozumieniem.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego. Pionki z nakrętek i małe kostki dajemy tylko dzieciom od 3 lat.

Kostka z kartonu

• wydrukowana albo narysowana siatka sześcianu na brystolu
• nożyczki, klej
• kredki, flamastry

Dorosły rysuje na brystolu siatkę sześcianu, czyli sześć kwadratów ułożonych w krzyż, z zakładkami do klejenia. Dzieci rysują na ścianach oczka albo kolory, pamiętając, że przeciwległe oczka dają razem siedem. Następnie wycinają siatkę, zaginają ją i sklejają zakładki. Młodszym dzieciom siatkę wycina dorosły, a one tylko ozdabiają i pomagają skleić. Gotowa kostka posłuży do gier, które grupa stworzy tego dnia.

Pionki z rolek

• rolki po papierze toaletowym przecięte na pół
• farby, kolorowy papier, klej
• kredki

Każde dziecko maluje połówkę rolki na swój kolor i dokleja do niej wyciętą z papieru głowę, zwierzątko albo postać. Takie pionki są duże i stabilne, więc nadają się do gier na podłodze i dla młodszych dzieci. Na dole każdego pionka dorosły zapisuje imię dziecka. Pionki możecie wykorzystać w grze „Ile oczek, tyle kroków”. Praca rozwija wyobraźnię i sprawność rąk.

Plansza grupy

• duży arkusz kartonu
• kolorowy papier, kredki, farby
• klej, nożyczki, wycinki z gazet

Cała grupa tworzy wspólną planszę. Najpierw narysuj krętą ścieżkę z pól, a potem dzieci dzielą się pracą: jedni malują pola, inni wyklejają tło, a jeszcze inni rysują obrazki na polach specjalnych. Dzieci same decydują, co oznacza każde pole specjalne. Gotową planszę zafoliuj taśmą albo przykryj folią, żeby służyła dłużej. Plansza grupy może być potem używana przez cały rok, a co jakiś czas można zmieniać zasady.

Memory z własnych rysunków

• kartoniki jednakowej wielkości
• kredki, flamastry
• pudełko na gotową grę

Każde dziecko rysuje dwa takie same obrazki na dwóch kartonikach, na przykład swój ulubiony owoc albo zwierzę. Z rysunków całej grupy powstaje duża gra memory, w której każdy ma swoją parę. Dzieci ozdabiają pudełko i podpisują grę nazwą grupy. Grając, dzieci rozpoznają rysunki kolegów, co bardzo je cieszy. Praca łączy działalność plastyczną z ćwiczeniem pamięci.

Zabawy ruchowe i muzyczne

W tych zabawach dzieci same stają się pionkami, więc gra planszowa zamienia się w zabawę ruchową dla całej grupy.

Żywa plansza

Wyklej taśmą malarską na podłodze sali dużą ścieżkę z kilkunastu pól albo ułóż ją z szarf i kartek. Dzieci są pionkami i stoją na starcie. Jedno dziecko rzuca dużą kostką, a pionek przechodzi o tyle pól, ile wyrzucono, i wykonuje zadanie zapisane na polu: pięć przysiadów, podskok na jednej nodze, obrót dookoła. Młodszym dzieciom daj kostkę z oczkami tylko od jednego do trzech. Zabawa łączy liczenie, ruch i emocje prawdziwej gry.

Pionki tańczą

Dzieci stoją na polach wyklejonych na podłodze. Gdy gra muzyka, tańczą, a gdy muzyka cichnie, każde dziecko musi szybko stanąć na wolnym polu. Za każdym razem zabierasz jedno pole, ale nikt nie odpada: dzieci, które nie mają swojego pola, stają na jednym polu we dwoje albo we troje i muszą się utrzymać razem. Na koniec cała grupa próbuje zmieścić się na kilku polach, co wymaga współpracy. Zabawa rozwija refleks, równowagę i poczucie wspólnoty.

Wielkie warcaby

Na podłodze albo na boisku wyklej taśmą szachownicę osiem na osiem pól, a w dwóch drużynach dzieci są pionkami, które noszą szarfy w dwóch kolorach. Dwóch kapitanów, na zmianę, wskazuje, który pionek ma się przesunąć, a pionek sam przechodzi na nowe pole. Z młodszymi dziećmi uprość zasady do przesuwania się po skosie do przodu, bez bicia. Po kilku ruchach zamieniacie kapitanów. Zabawa uczy orientacji w przestrzeni, czekania na kolej i współpracy w drużynie.

Scenariusz zajęć na Dzień Gier Planszowych w przedszkolu

Temat	Gramy razem, gramy uczciwie
Grupa wiekowa	5-6 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko rozpoznaje liczbę oczek na kostce; czeka na swoją kolej i przestrzega zasad gry; potrafi pogratulować zwycięzcy; wie, że ludzie grają w gry planszowe od bardzo dawna
Pomoce	duża kostka z kartonu, zwykłe kostki, plansza grupy albo narysowana ścieżka z polami, pionki z rolek, taśma malarska, kartoniki do memory, obrazki „dobry i zły gracz”
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): dzieci siadają w kole, każde rzuca dużą kostką i mówi, ile oczek wyrzuciło. 2. Opowieść o grach (5 minut): gry sprzed tysięcy lat i dlaczego dziś jest ich święto. 3. Wygrywam i przegrywam (7 minut): rozmowa i ćwiczenie zdań „Gratuluję ci”, „Dobra gra”. 4. Żywa plansza (8 minut): dzieci jako pionki na planszy z taśmy. 5. Ile oczek, tyle kroków (10 minut): gra w małych grupach z pionkami z rolek. 6. Memory (6 minut): gra w parach. 7. Podsumowanie (4 minuty): każda grupa mówi, kto komu pogratulował.
Zakończenie	W kole każde dziecko kończy zdanie: „W grze najważniejsze jest…”, a potem wszyscy razem bijecie sobie brawo za dobrą grę.
Ewaluacja	Dzieci pokazują liczbę oczek na palcach po rzucie kostką nauczyciela. Obserwuj, które dzieci czekały na swoją kolej bez przypominania i kto samodzielnie pogratulował zwycięzcy.

Jeśli organizujesz w przedszkolu dzień, w którym dzieci przynoszą gry z domu, poproś rodziców o podpisanie pudełek i elementów, bo pionki i karty łatwo się mieszają. Sprawdź też, czy przyniesione gry nadają się dla najmłodszych w grupie, i odłóż na bok te z bardzo małymi elementami. Warto przygotować kilka stolików z różnymi grami i pozwolić dzieciom wędrować między nimi, a przy każdym stoliku niech siedzi dorosły albo starsze dziecko, które wyjaśni zasady. Dzieci, które nie przyniosły gry, grają na równi z innymi. Na koniec wszystkie elementy liczycie i pakujecie do właściwych pudełek.

Książki, wiersze i piosenki

Nie znamy polskiej książki dla dzieci o grach planszowych, której tytuł i autora moglibyśmy tu podać z pełną pewnością, dlatego proponujemy sięgnąć po utwory, które same zawierają gry i zabawy słowne. Świetnie sprawdzą się tradycyjne wyliczanki, którymi dzieci od pokoleń wybierają, kto zaczyna grę, na przykład „Ene, due, rike, fake”. Starszym dzieciom możesz przeczytać fragmenty „Alicji w Krainie Czarów” Lewisa Carrolla, w której pojawia się gra w krykieta z królową, a do tego wspomnieć, że ten sam autor napisał „Po drugiej stronie lustra”, gdzie Alicja staje się pionkiem na wielkiej szachownicy. Poniżej dwie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz wykorzystywać w grupie bez ograniczeń.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Rzucam kostką, raz, dwa, trzy, teraz moja kolej, a potem ty. Pionek skacze pole po polu, gramy razem przy jednym stole.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Kto wygrywa, ten się cieszy, kto przegrywa, też nie beczy. Podaj rękę, powiedz „brawo” i zagrajcie znowu żwawo.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „10 października obchodzimy Dzień Gier Planszowych. Będziemy grać, tworzyć własne gry i uczyć się, jak cieszyć się z gry bez względu na wynik. Chętne dzieci mogą przynieść swoją ulubioną grę planszową, podpisaną imieniem i nazwiskiem, najlepiej z niewielką liczbą elementów.”. Jako zadanie do domu zaproponuj rodzinny wieczór gier, podczas którego rodzice zagrają z dzieckiem w grę z dzieciństwa, na przykład w chińczyka, warcaby albo domino. W klasach 1-3 uczniowie mogą zapytać dziadków, w jakie gry grali jako dzieci, i zapisać nazwy tych gier.

Rodzice, którzy lubią gry planszowe, mogą poprowadzić w przedszkolu stolik z grą i nauczyć dzieci zasad. To świetna okazja, żeby rodzic zobaczył, jak jego dziecko radzi sobie w grupie. Możesz też poprosić rodziców o przekazanie gier, których już nie używają, do przedszkolnej biblioteczki gier, zaznaczając, żeby były kompletne i dostosowane do wieku dzieci. Udział jest dobrowolny, a nikt nie powinien czuć presji zakupu nowej gry. Najważniejsze, żeby w domach choć raz w tygodniu wyłączyć ekrany i usiąść razem przy stole.

Najczęstsze pytania