Dzień Snu (piątek przed równonocą wiosenną): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Światowy Dzień Snu obchodzimy co roku w piątek przed wiosenną równonocą, czyli w połowie marca, więc jego data zmienia się z roku na rok. Sen to temat, który każde przedszkole zna z codzienności: jest leżakowanie, są dzieci, które zasypiają w minutę, i takie, które przez całą drzemkę kręcą się na materacu. Dzień snu w przedszkolu to dobra okazja, żeby porozmawiać o tym, po co w ogóle śpimy, co się z nami dzieje w nocy i jak łatwiej zasnąć. Dla wielu dzieci to także szansa, żeby opowiedzieć o swoim misiu do spania, o strachu przed ciemnością albo o śmiesznym śnie.

We wpisie znajdziesz historię święta z wyjaśnieniem, dlaczego jego data jest ruchoma, ciekawostki o śnie ludzi i zwierząt oraz zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat i klasy 1-3. Do tego prace plastyczne, spokojne zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, książki i pomysły na współpracę z rodzicami. Wiele zabaw jest wyciszających, więc dobrze sprawdzą się przed leżakowaniem. Zabawy opisaliśmy tak, żeby dało się je przeprowadzić bez dodatkowego szukania.

Historia Światowego Dnia Snu

Światowy Dzień Snu organizuje World Sleep Society, międzynarodowe stowarzyszenie lekarzy i badaczy zajmujących się snem, wcześniej działające jako World Association of Sleep Medicine. Pierwsze obchody odbyły się w 2008 roku, a od tamtej pory święto wraca co roku. Organizator opisuje je jako święto snu i jednocześnie wezwanie do działania w sprawach związanych ze snem: zdrowia, edukacji, życia społecznego i bezpiecznej jazdy samochodem, bo niewyspany kierowca jest groźny na drodze. Według stowarzyszenia w obchodach wzięło już udział ponad 88 krajów. Każdego roku przygotowuje ono hasło i materiały, które szkoły, szpitale i poradnie mogą wykorzystać.

Data jest ruchoma, bo według organizatora święto wypada zawsze w piątek przed wiosenną równonocą. Równonoc to dzień, w którym dzień i noc trwają mniej więcej tyle samo, więc wybór tej chwili ma swój urok: to moment, gdy noc przestaje być dłuższa od dnia. W praktyce Światowy Dzień Snu przypada w połowie marca, zwykle między 13 a 20 marca. Bywa, że różne kalendarze podają dla tego samego roku inne daty, zwłaszcza gdy sama równonoc wypada w piątek. Dlatego zanim wpiszesz święto do planu, sprawdź datę na stronie organizatora.

W Polsce Dzień Snu nie jest tak znany jak na przykład Dzień Kota, ale coraz więcej przedszkoli i szkół wpisuje go do marcowych obchodów. Dobrze łączy się z tematem zdrowia, higieny i zdrowych nawyków. W marcu wiele zwierząt budzi się też z zimowego snu, więc łatwo przejść od ludzkiego spania do jeża czy nietoperza, które właśnie kończą hibernację. Ten wątek podpowiadamy w kilku zabawach niżej.

Po co obchodzić Dzień Snu z dziećmi

Sen jest jedną z podstawowych potrzeb dziecka, tak samo jak jedzenie i ruch, a jednocześnie mało się o nim z dziećmi rozmawia. Dzień Snu pozwala pokazać, że spanie to nie kara ani strata czasu na zabawę, tylko czas, kiedy ciało odpoczywa i rośnie, a głowa porządkuje to, czego się nauczyła. To praca w sferze fizycznej i zdrowotnej: dzieci poznają proste nawyki przed snem, takie jak mycie zębów, wyciszenie i wyłączenie ekranów. Poznają też sygnały zmęczenia, czyli ziewanie, tarcie oczu i marudzenie. Z najmłodszymi wystarczy rytuał i spokój, ze starszymi można mówić o tym, co pomaga, a co przeszkadza zasnąć.

Drugi cel jest emocjonalny. Wiele dzieci boi się ciemności, potworów pod łóżkiem albo złych snów i czuje się z tym samo. Rozmowa w grupie pokazuje, że inni też tak mają, a zabawy z latarką i cieniami oswajają ciemność. Dzieci ćwiczą też nazywanie uczuć i sposoby uspokajania się, na przykład spokojny oddech albo przytulenie pluszaka. W sferze społecznej uczą się szanować cudzy odpoczynek: przy śpiącym koledze mówimy szeptem, a leżakowanie jest czasem ciszy dla wszystkich.

Ciekawostki o śnie dla dzieci

Przeczytaj dzieciom trzy lub cztery ciekawostki na jedno spotkanie, najlepiej w półmroku i szeptem. Przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, czy delfin może zasnąć w wodzie?”.

• Dzieci potrzebują więcej snu niż dorośli. Im ktoś jest młodszy, tym dłużej powinien spać, a niemowlęta przesypiają większą część doby.
• Kiedy śpimy, rośniemy. W czasie snu organizm wydziela hormon, który pomaga dzieciom rosnąć.
• Sen pomaga zapamiętać. W nocy mózg porządkuje to, czego nauczyliśmy się w dzień, dlatego po dobrze przespanej nocy łatwiej przypomnieć sobie nową piosenkę.
• Kiedy śnimy, nasze oczy się ruszają. Pod zamkniętymi powiekami oczy szybko wędrują na boki, a naukowcy nazywają ten czas snem z szybkimi ruchami oczu.
• Każdy śni, nawet jeśli tego nie pamięta. Większość snów zapominamy zaraz po przebudzeniu.
• Delfin śpi połową mózgu. Jedna połowa odpoczywa, a druga czuwa, dzięki czemu delfin może wypływać po powietrze.
• Koń potrafi drzemać na stojąco. Jego nogi mają specjalną budowę, dzięki której się nie przewraca, ale na głęboki sen koń się kładzie.
• Nietoperz śpi głową w dół. Wisi, trzymając się pazurkami gałęzi albo belki, a zimą zapada w długi sen.
• Ciemność pomaga zasnąć. Kiedy robi się ciemno, ciało dostaje sygnał, że pora spać, a jasny ekran telefonu czy telewizora może ten sygnał zagłuszyć.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Z najmłodszymi stawiaj na rytuał, spokojny głos i dotyk. Pluszaki i pomoce mają być duże, bez guzików i drobnych elementów, a przy zabawach na kocach nie zakrywaj dzieciom głowy.

Lulamy laleczki

Każde dziecko wybiera pluszaka albo lalkę i dostaje mały kocyk lub chustkę. Pokazujesz, jak wieczorem kładzie się dziecko spać: myjemy buzię, zakładamy piżamkę, przykrywamy kocykiem i kołyszemy, nucąc cicho „aaa”. Dzieci powtarzają kolejne kroki ze swoimi pluszakami, a na koniec kładą je na materacu i szepczą „dobranoc”. Zabawa pokazuje stały rytuał przed snem, uczy delikatności i wycisza grupę przed leżakowaniem.

Dzień i noc

Przygotuj dwie duże kartki: żółtą ze słońcem i granatową z księżycem. Gdy pokazujesz słońce, dzieci wstają, przeciągają się i spacerują po sali, a gdy pokazujesz księżyc, kucają albo kładą się i zamykają oczy. Na początku zmieniaj obrazki wolno, a potem trochę szybciej, zawsze z krótką chwilą ciszy przy księżycu. Zabawa uczy reagowania na znak i pierwszych pojęć dzień i noc.

Kto tu śpi?

Schowaj pod chustą animacyjną kilka dużych pluszowych zwierząt. Dzieci siedzą wokół, a ty szepczesz: „Ciii, pod chustą ktoś śpi. Kto to może być?”. Delikatnie unosicie brzeg chusty i odkrywacie zwierzątko, naśladując potem, jak się budzi: miś ziewa, kotek się przeciąga, a piesek merda ogonem. Zabawa ćwiczy nazywanie zwierząt, naśladowanie i mówienie szeptem.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzy- i czterolatki lubią odgrywać codzienne sytuacje, więc tu wprowadzamy wieczorne czynności i pierwszą rozmowę o strachu przed ciemnością.

Wieczór krok po kroku

Przygotuj obrazki pokazujące wieczorne czynności: kolacja, kąpiel, mycie zębów, piżama, bajka, przytulenie i zgaszone światło. Dzieci wspólnie układają je w kolejności na dywanie i opowiadają, co robią w domu przed spaniem. Porozmawiajcie, czy wszyscy mają tak samo i czym różnią się wieczory w różnych domach. Potem odegrajcie cały wieczór w ruchu, bez obrazków, z tobą jako narratorką. Zabawa uczy następstwa czasowego i utrwala dobre nawyki przed snem.

Latarka w ciemnym pokoju

Zasłoń okna i zgaś światło, tak żeby w sali zrobił się półmrok. Włącz latarkę i powoli oświetlaj różne miejsca w sali, a dzieci mówią, co widzą: krzesło, półkę z książkami, misia. Potem wyjaśnij, że w ciemności wszystko jest tam, gdzie było za dnia, tylko słabiej to widzimy. Dzieci, które chcą, same prowadzą latarkę i pokazują kolegom sprzęty. Zabawa oswaja z ciemnością i pozwala porozmawiać o strachu bez zawstydzania.

Cicho, śpi!

Jedno dziecko jest śpiochem i leży na kocu w środku koła z zamkniętymi oczami. Wskazane przez ciebie dziecko skrada się do niego na palcach i delikatnie kładzie obok woreczek gimnastyczny. Jeśli śpioch usłyszy kroki, podnosi rękę, a skradający się wraca na miejsce i próbuje ktoś inny. Po kilku rundach zmieniacie śpiocha. Zabawa ćwiczy słuch, kontrolę ruchów i uczy, że przy śpiącej osobie zachowujemy się cicho.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki interesują się snami, zwierzętami i tym, jak działa ciało. Tu można już rozmawiać dłużej i porównywać.

Jak śpią zwierzęta

Przygotuj obrazki zwierząt: nietoperz, koń, delfin, jeż, ptak na gałęzi i kot zwinięty w kłębek. Opowiedz krótko, jak śpi każde z nich, a dzieci pokazują to swoim ciałem: nietoperz wisi, czyli przykucają z rękami skrzyżowanymi na piersi, koń stoi na czterech kończynach, a jeż zwija się w kulkę. Potem mówisz nazwę zwierzęcia, a dzieci szybko przyjmują jego pozycję snu. Na koniec porozmawiajcie, które zwierzęta śpią całą zimę i dlaczego właśnie w marcu się budzą. Zabawa łączy wiedzę przyrodniczą z ruchem i pamięcią.

Co mi się śniło

Usiądźcie w kole, a każde dziecko, które chce, opowiada swój sen albo wymyśla sen dla pluszaka. Po każdej opowieści grupa zgaduje, czy to był sen wesoły, dziwny czy straszny, i pokazuje to minami. Przy strasznych snach zapytaj, co może pomóc: przytulenie mamy, lampka nocna, ulubiony miś. Podkreśl, że sen to tylko obrazki w głowie i nie może zrobić nam krzywdy. Zabawa rozwija mowę, wyobraźnię i uczy radzenia sobie ze strachem.

Zegar dnia

Narysuj na dużym arkuszu koło podzielone na części i opowiedz, że to cały dzień i noc. Dzieci przyklejają w odpowiednich miejscach obrazki: śniadanie, przedszkole, obiad, zabawę na podwórku, kolację i sen. Szybko zobaczą, że kawałek na sen jest jednym z największych. Porozmawiajcie, co by było, gdyby ktoś w ogóle nie spał, i jak czuje się niewyspany człowiek. Zabawa uczy orientacji w porach dnia i pokazuje, ile czasu zajmuje sen.

Oddech balonika

Dzieci kładą się na plecach na matach, a na brzuchu każde ma woreczek gimnastyczny. Poproś, żeby wciągały powietrze nosem tak, jakby w brzuchu pompowały balonik, i patrzyły, jak woreczek się unosi, a potem powoli wypuszczały powietrze ustami. Liczcie szeptem do czterech przy wdechu i do czterech przy wydechu. Po kilku oddechach zapytaj, czy ciało jest teraz bardziej spokojne. Zabawa uczy prostej techniki wyciszenia, którą dziecko może zabrać do domu na trudny wieczór.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie mogą już sami szukać informacji, porównywać i zapisywać wnioski. Dzień Snu nadaje się na krótki projekt o zdrowych nawykach.

Dzienniczek snu

Na tydzień przed świętem rozdaj uczniom tabelkę, w której codziennie zapisują, o której poszli spać, o której wstali i jak się czuli rano. W Dniu Snu uczniowie liczą, ile godzin spali każdej nocy, korzystając z zegara z ruchomymi wskazówkami. Porównajcie, czy po dłuższym śnie czuli się lepiej, i porozmawiajcie o różnicach między dniami szkolnymi a weekendem. Nie oceniaj godzin chodzenia spać poszczególnych dzieci na forum klasy, bo to sprawa rodzin. Zajęcia ćwiczą odczytywanie godzin i odejmowanie w zakresie doby.

Co pomaga zasnąć, a co przeszkadza?

Przygotuj karteczki z hasłami: ciepła kąpiel, jasny ekran, książka, słodki napój wieczorem, ciemny pokój, głośna muzyka, przytulenie, bieganie tuż przed spaniem. Uczniowie w grupach dzielą karteczki na dwie kolumny i uzasadniają swój wybór. Potem każda grupa pisze trzy rady dla kolegi, który nie może zasnąć, zaczynając każdą od czasownika. Z rad powstaje wspólny plakat na korytarz. Zajęcia uczą argumentowania i pisania krótkiego tekstu użytkowego.

Mapa snów

Każdy uczeń wymyśla krainę ze snu i rysuje jej mapę: gdzie jest góra z piór, rzeka z mleka albo las z latających ołówków. Pod mapą pisze trzy lub cztery zdania o tym, co się w tej krainie wydarzyło. Potem uczniowie w parach oprowadzają się nawzajem po swoich mapach, używając słów na lewo, na prawo, na północ i obok. Zajęcia łączą pisanie opowiadania z orientacją na planie. Na koniec możesz stworzyć z map klasowy atlas snów.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy wycinasz wcześniej sama. Większość prac to nocne kolory, więc przygotuj granatowy papier i jasne farby.

Nocne niebo z palców

• granatowa lub czarna kartka
• żółta i biała farba plakatowa
• żółty papier na księżyc, klej

Dzieci maczają palec w farbie i stawiają na kartce gwiazdy, najpierw kilka dużych, potem wiele małych. Na górze przyklejają żółty rogalik księżyca wycięty wcześniej przez dorosłego. Starsze dzieci mogą dorysować białą kredką dachy domów, w których wszyscy już śpią. Z prac zróbcie nocne niebo na ścianie przy leżakowaniu. To praca odpowiednia nawet dla dwulatków.

Poduszka dla pluszaka

• dwie kartki kolorowego papieru tej samej wielkości
• pognieciona gazeta
• zszywacz (obsługuje dorosły), kredki

Dzieci ozdabiają obie kartki wzorami, jakie lubią widzieć na pościeli: w gwiazdki, kropki albo chmurki. Dorosły zszywa kartki z trzech stron, dzieci wkładają do środka pogniecioną gazetę, a dorosły zamyka poduszkę. Gotową poduszkę dziecko daje swojemu pluszakowi na leżakowanie. Praca ćwiczy zdobienie powierzchni i daje dzieciom poczucie opieki nad kimś.

Łapacz złych snów z talerzyka

• papierowy talerzyk z wyciętym środkiem
• kolorowa włóczka
• paski bibuły, klej, dziurkacz (obsługuje dorosły)

Dorosły dziurkuje brzeg talerzyka dookoła, a dzieci przeplatają przez dziurki włóczkę tak, żeby w środku powstała pajęczynka. Na dole przyklejają paski bibuły, które będą się poruszać. Powiedz dzieciom, że taki wisiorek nad łóżkiem ma przypominać, że złe sny to tylko obrazki w głowie i nic nam nie zrobią. Wisiorek nie może wisieć w zasięgu rąk małego dziecka w łóżeczku, bo włóczka i sznurek nie mogą znaleźć się przy szyi. Praca ćwiczy sprawność palców i daje okazję do rozmowy o strachu.

Śpiący jeż z papieru

• brązowy papier i biały talerzyk
• kredki, klej
• suche liście lub paski bibuły

Dzieci rysują na talerzyku jeża zwiniętego w kłębek, z zamkniętymi oczami, i doklejają mu kolce z pasków brązowego papieru. Jeża kładą na posłaniu z suchych liści albo pasków bibuły przyklejonych na dole kartki. Porozmawiajcie, że jeż śpi przez całą zimę, a w marcu i kwietniu powoli się budzi. Praca łączy temat snu z przyrodą przedwiośnia.

Zabawy ruchowe i muzyczne

W Dzień Snu zabawy ruchowe najlepiej prowadzić falą: najpierw trochę energii, potem stopniowe wyciszenie. Przyciemnij światło przy ostatniej zabawie.

Śpiochy i budziki

Połowa dzieci to śpiochy, które leżą na matach rozrzuconych po sali, a druga połowa to budziki. Na dźwięk dzwonka budziki biegają między śpiochami i delikatnie dotykają ich ramienia, a obudzony śpioch wstaje i zamienia się w budzik. Gdy wszyscy się obudzą, zamieniacie role i zaczynacie od nowa. Zabawa rozładowuje energię, a przy okazji ćwiczy delikatny dotyk.

Taniec chmurki

Dzieci trzymają za brzegi chustę animacyjną i przy spokojnej muzyce kołyszą ją powoli jak chmurę na niebie. Na twój znak podnoszą chustę wysoko i wchodzą pod nią, a gdy chusta opada, siadają na podłodze pod jej brzegiem. Potem chusta znów się unosi, a pod nią przebiega jedno wskazane dziecko. Pilnuj, żeby chusta nie leżała na głowach i twarzach dzieci. Zabawa uczy współpracy i płynnego ruchu w rytm muzyki.

Kołysanka dla sali

Dzieci siedzą w kole i kołyszą się na boki w rytm spokojnej melodii, którą nucisz bez słów. Potem każde dziecko dodaje jeden cichy dźwięk: szelest dłoni o dłoń, ciche „szszsz”, lekkie stukanie palcem w podłogę. Na koniec zaśpiewajcie tradycyjną kołysankę „Aaa, kotki dwa”, coraz ciszej, aż do szeptu. Zabawa uczy słuchania siebie nawzajem i dobrze otwiera leżakowanie.

Scenariusz zajęć na Dzień Snu

Temat	Dobranoc, czyli po co śpimy
Grupa wiekowa	4-5 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko wie, że sen jest potrzebny do odpoczynku i rośnięcia; układa w kolejności wieczorne czynności; zna prosty sposób wyciszenia oddechem; potrafi opowiedzieć, co pomaga mu zasnąć
Pomoce	pluszowy miś w piżamce z papieru, obrazki wieczornych czynności, latarka, woreczki gimnastyczne, maty, granatowe kartki i żółta farba
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): miś ziewa i mówi, że jest niewyspany, a dzieci zgadują, co mu się stało. 2. Ciekawostki (7 minut): trzy ciekawostki (rośniemy w czasie snu, każdy śni, delfin śpi połową mózgu), przed każdą pytanie. 3. Wieczór krok po kroku (8 minut): układanie obrazków i rozmowa o domowych wieczorach. 4. Śpiochy i budziki (6 minut): zabawa ruchowa. 5. Latarka w ciemnym pokoju (7 minut): półmrok, oświetlanie sali i rozmowa o strachu przed ciemnością. 6. Oddech balonika (5 minut): ćwiczenie wyciszenia z woreczkiem na brzuchu. 7. Nocne niebo z palców (7 minut): praca plastyczna.
Zakończenie	Dzieci podają sobie misia w kole i każde mówi, co pomaga mu zasnąć. Na koniec wszyscy szepczą misiowi „dobranoc”.
Ewaluacja	Dzieci pokazują księżyc albo słońce z papieru przy pytaniach: czy wiesz, po co śpimy, i czy umiesz spokojnie oddychać jak balonik. Obserwuj, które dzieci mówią o strachu przed ciemnością, i przekaż tę informację rodzicom, jeśli uznasz to za potrzebne.

Scenariusz dobrze zaplanować tuż przed leżakowaniem, bo ostatnie części naturalnie wyciszają grupę. W żłobku wystarczy lulanie laleczek, zabawa w dzień i noc oraz kołysanka. W klasach 1-3 zastąp obrazki wieczornych czynności dzienniczkiem snu, a pracę plastyczną mapą snów. Rozmowę o strachach prowadź bez nacisku, bo nie każde dziecko chce o nich mówić przy grupie.

Książki, wiersze i piosenki

Młodszym dzieciom przeczytaj „Tam, gdzie żyją dzikie stwory” Maurice’a Sendaka, opowieść o chłopcu, który wieczorem w swoim pokoju wyrusza w podróż i wraca na gorącą kolację. Rodzicom, którzy szukają pomocy przy wieczornym zasypianiu, możesz polecić „O króliku, który chce zasnąć” Carla-Johana Forssena Ehrlina, pisanego specjalnie do czytania przed snem. Z piosenek sięgnij po ludową kołysankę „Aaa, kotki dwa”, którą zna prawie każda babcia. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Księżyc wstaje, słonko śpi, zamknij oczka, zamknij drzwi. Miś pod kocem cicho chrapie, sen przychodzi na paluszkach, na małej łapie.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Myję zęby, piżamka, bajka, przytulas od mamy i od tatka. Zgaszę światło, mrugnę raz, dobranoc, dobranoc, już spać czas.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „W piątek obchodzimy Światowy Dzień Snu. Będziemy rozmawiać o tym, po co śpimy i jak łatwiej zasnąć. Prosimy, aby dzieci przyszły w piżamkach albo wygodnych dresach i przyniosły swoją przytulankę do spania.”. Jako zadanie do domu zaproponuj rodzinny rysunek „Mój wieczór przed spaniem”, na którym dziecko narysuje swój ulubiony wieczorny zwyczaj. W klasach 1-3 dobrym zadaniem jest tygodniowy dzienniczek snu wypełniany razem z rodzicem.

Dzień Snu to dobra okazja, żeby delikatnie przekazać rodzicom kilka informacji o zdrowym śnie dziecka: stała pora zasypiania, spokojny wieczór i wyłączenie ekranów przed snem. Zrób to w formie krótkiej ulotki z wesołą grafiką, bez pouczania i bez oceniania rodzin. Możesz też poprosić rodziców o podzielenie się kołysanką albo wierszykiem na dobranoc z ich dzieciństwa, a potem zebrać je w grupową książeczkę. Udział ma być dobrowolny, bez presji na nikogo.

Najczęstsze pytania