Dzień Postaci z Bajek (5 listopada): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Międzynarodowy Dzień Postaci z Bajek obchodzimy 5 listopada. W polskich przedszkolach to jedno z najbardziej lubianych świąt jesieni, bo tego dnia do sali przychodzą Czerwone Kapturki, krasnoludki, smoki, wróżki i Misie Uszatki. Dzień postaci z bajek w przedszkolu to jednak coś więcej niż bal przebierańców. To okazja, żeby wrócić do klasycznych baśni, porozmawiać o dobru i złu, o odwadze i przyjaźni, a także zachęcić dzieci do sięgania po książki. Dzieci uczą się też, że bohater ma swoje cechy, a opowieść ma początek, środek i zakończenie.

We wpisie znajdziesz uczciwą historię święta, ciekawostki o baśniach i ich autorach do przeczytania dzieciom oraz zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat i klasy 1-3. Są też prace plastyczne, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, sprawdzona lista książek i pomysły na współpracę z rodzicami. Podpowiadamy też, jak zorganizować przebieranki tak, żeby nikt nie musiał kupować kostiumu. Każdą zabawę opisaliśmy tak, żeby dało się ją przeprowadzić bez dodatkowego szukania.

Historia Dnia Postaci z Bajek

Międzynarodowy Dzień Postaci z Bajek obchodzi się 5 listopada, choć mimo słowa „międzynarodowy” w nazwie jest popularny przede wszystkim w Polsce. Świętują go przedszkola, szkoły i biblioteki, które organizują bale bajkowych bohaterów, głośne czytanie i konkursy. Nie wiadomo, kto wymyślił to święto i od kiedy się je obchodzi, bo żadna instytucja nie przyznaje się do jego ustanowienia. W internecie można przeczytać, że 5 listopada to rocznica urodzin Walta Disneya, ale to nieprawda, bo Walt Disney urodził się 5 grudnia 1901 roku. Lepiej więc nie powtarzać tego wyjaśnienia dzieciom ani rodzicom.

Biblioteki podkreślają, że święto ma przede wszystkim cel wychowawczy: zachęca do czytania, rozwija wyobraźnię i pamięć, uczy nowych słów i pomaga kształtować postawy moralne. Jest też okazją do wspólnej zabawy dzieci z rodzicami i dziadkami, którzy mogą sięgnąć po baśnie z własnego dzieciństwa albo opowiedzieć własną historię. Ponieważ samo święto nie ma ciekawej genezy, warto opowiedzieć dzieciom o historii baśni. Wiele z nich przez stulecia przekazywano sobie ustnie, zanim ktoś je spisał.

Na początku XIX wieku bracia Jakub i Wilhelm Grimmowie zebrali i wydali niemieckie baśnie ludowe, wśród nich „Jasia i Małgosię” i „Królewnę Śnieżkę”. Wcześniej, pod koniec XVII wieku, Francuz Charles Perrault spisał między innymi „Kopciuszka” i „Kota w butach”. Duński pisarz Hans Christian Andersen w XIX wieku sam wymyślał baśnie, takie jak „Brzydkie kaczątko” czy „Calineczka”. Polskie dzieci mają też swoich bohaterów: Koziołka Matołka Kornela Makuszyńskiego, Misia Uszatka Czesława Janczarskiego czy Plastusia Marii Kownackiej. W przedszkolu Dzień Postaci z Bajek dobrze łączy się z Dniem Pluszowego Misia i Dniem Głośnego Czytania.

Po co obchodzić Dzień Postaci z Bajek z dziećmi

Baśnie to dla dziecka bezpieczne miejsce do przeżywania trudnych emocji. Dzieci boją się razem z Jasiem i Małgosią, cieszą się z Kopciuszkiem i współczują brzydkiemu kaczątku, a wszystko to z pewnością, że historia dobrze się skończy. W sferze emocjonalnej baśnie uczą nazywania uczuć i rozumienia, że inni też czują strach, smutek i radość. W sferze społecznej pokazują wartości: dobroć, odwagę, uczciwość i pomaganie słabszym, a także konsekwencje złych wyborów. Rozmowa o tym, co zrobił bohater i czy postąpił dobrze, to prawdziwa lekcja myślenia moralnego.

W sferze poznawczej i językowej baśnie rozwijają słownictwo, pamięć i rozumienie struktury opowieści: jest początek, problem i rozwiązanie. Dzieci, które znają wiele historii, łatwiej opowiadają własne i szybciej uczą się czytać ze zrozumieniem. Przebieranie się za bohatera i odgrywanie scenek to trening mowy, wyobraźni i odwagi wystąpienia przed grupą. W sferze fizycznej zabawy ruchowe z bohaterami baśni ćwiczą koordynację i reagowanie na sygnały. Wreszcie Dzień Postaci z Bajek to znakomita okazja do zachęcenia rodzin, żeby czytały dzieciom codziennie.

Ciekawostki o bajkach i baśniach dla dzieci

Przeczytaj dzieciom kilka ciekawostek, a przy każdej pokaż książkę albo ilustrację. Zanim przeczytasz odpowiedź, zapytaj, na przykład „Jak myślicie, kto pierwszy opowiedział bajkę o Kopciuszku?”.

• Wiele baśni jest bardzo starych. Zanim ktoś je zapisał, przez setki lat babcie i dziadkowie opowiadali je dzieciom z pamięci.
• Bracia Grimm byli prawdziwymi braćmi. Jakub i Wilhelm zbierali baśnie, słuchając opowieści ludzi, i wydali je w książkach ponad dwieście lat temu.
• Kopciuszek ma wiele wersji. W jednej pantofelek jest szklany, w innej złoty, a w niektórych Kopciuszkowi pomagają ptaszki zamiast wróżki.
• Hans Christian Andersen pochodził z Danii. Napisał wiele baśni, między innymi o brzydkim kaczątku, które okazało się łabędziem.
• Pinokio pochodzi z Włoch. Wymyślił go Carlo Collodi, a drewniany chłopiec miał nos, który rósł, gdy kłamał.
• Kubuś Puchatek był prawdziwym pluszowym misiem. Autor książek, A. A. Milne, pisał o pluszowych zabawkach swojego syna Krzysia.
• Koziołek Matołek szukał Pacanowa. Pacanów to prawdziwe miasteczko w Polsce, a dziś jest tam Europejskie Centrum Bajki.
• Miś Uszatek ma jedno oklapnięte ucho. Wymyślił go polski pisarz Czesław Janczarski, a w telewizyjnych dobranockach miś na koniec zaprasza dzieci do snu.
• Pippi Pończoszanka była najsilniejszą dziewczynką na świecie. Wymyśliła ją szwedzka pisarka Astrid Lindgren, a Pippi potrafiła podnieść konia.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Najmłodsi nie znają jeszcze wielu baśni, ale świetnie reagują na pacynki, dźwięki i powtarzalne historyjki. Kostiumy i rekwizyty dla tej grupy nie mogą mieć drobnych ozdób, sznurków przy szyi ani długich peleryn, o które łatwo się potknąć.

Puk, puk, kto tam?

Weź pacynkę albo pluszaka i opowiedz krótką historyjkę, w której ktoś po kolei puka do drzwi domku: najpierw zając, potem jeż, potem miś, a na końcu mama. Za każdym razem, gdy padają słowa „puk, puk”, dzieci stukają piąstkami w podłogę i wołają razem „kto tam?”. Ty odpowiadasz głosem zwierzątka, a dzieci wpuszczają je do domku, który zrobicie z kartonu albo chusty. Powtarzaj historię kilka razy, bo najmłodsi uwielbiają wiedzieć, co się zaraz stanie. Zabawa uczy słuchania, włączania się w opowieść w odpowiednim momencie i pierwszych dialogów.

Rzepka ciągnie się

Opowiedz dzieciom prostą ludową historię o dziadku, który nie mógł wyciągnąć wielkiej rzepki, więc po kolei przychodzą do pomocy babcia, wnuczka, piesek, kotek i myszka. Każde dziecko dostaje jedną rolę, a potem wszyscy stają w rzędzie, trzymając poprzednika w pasie, i razem „ciągną rzepkę”, czyli dużą poduszkę, aż wszyscy delikatnie siadają na dywanie. Powtarzajcie historię kilka razy, bo najmłodsi kochają powtórzenia. Zabawa uczy, że razem można więcej, i rozwija rozumienie kolejności zdarzeń.

Skrzynia z bajki

Włóż do kartonu kilka dużych rekwizytów kojarzących się z bajkami: czerwoną chustkę, koszyk, koronę z papieru, dużą łyżkę, pluszowego misia. Dzieci po kolei wyciągają przedmiot, oglądają go, a ty mówisz, z jakiej bajki pochodzi i kto go używał. Czerwoną chustkę zawiązujesz dziecku luźno na głowie, nigdy przy szyi, i przez chwilę jest Czerwonym Kapturkiem. Koronę zakłada każdy, kto chce być królem albo królewną. Zabawa rozwija ciekawość, słownictwo i pierwszą zabawę w role.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzylatki i czterolatki znają już kilka bajek i chętnie odgrywają role. Wykorzystaj to, żeby ćwiczyć pamięć i mówienie przed grupą.

Pomieszane bajki

Opowiadasz dzieciom znaną bajkę, na przykład o Czerwonym Kapturku, ale celowo robisz błędy: Kapturek ma zieloną czapkę, idzie do dziadka, a w koszyku niesie klocki. Dzieci słuchają uważnie i gdy usłyszą błąd, klaszczą i poprawiają cię. Najwięcej śmiechu jest przy bardzo absurdalnych pomyłkach, na przykład gdy wilk jedzie rowerem. Potem możesz zaprosić dzieci, żeby same pomieszały bajkę dla kolegów. Zabawa ćwiczy uważne słuchanie, pamięć i poczucie humoru.

Zgadnij, kim jestem

Przygotuj rekwizyty kilku postaci: czerwona czapka i koszyk (Czerwony Kapturek), pantofelek (Kopciuszek), jabłko (Królewna Śnieżka), długi nos z papieru (Pinokio), garnuszek z miodem (Kubuś Puchatek). Jedno dziecko wybiera rekwizyt, a pozostałe zgadują, jaką jest postacią. Potem zgadujący zadaje postaci jedno pytanie, na przykład „Dokąd idziesz?”, a postać odpowiada. Zabawa uczy łączenia przedmiotów z bohaterami i odpowiadania na pytania całym zdaniem.

Bajkowe emocje

Pokaż dzieciom ilustracje ze znanych bajek, na których bohaterowie przeżywają różne emocje: przestraszonego Jasia w lesie, smutnego Kopciuszka, cieszącego się Pinokia. Dzieci nazywają emocję i pokazują ją miną. Potem pytasz: „Co mógłbyś zrobić, żeby pomóc temu bohaterowi?”, a dzieci wymyślają rozwiązania. Porozmawiajcie, kiedy dzieci czuły się podobnie. Zabawa rozwija empatię i umiejętność nazywania uczuć.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki potrafią już opowiadać, układać historie w kolejności i wymyślać nowe zakończenia. To dobry wiek na teatr i tworzenie własnych bajek.

Kostka opowieści

Zrób z kartonu dużą kostkę i na każdej ściance naklej obrazek: las, zamek, smok, klucz, wróżka, burza. Dzieci siedzą w kole i po kolei rzucają kostką, a każdy musi dodać do wspólnej opowieści jedno zdanie z wylosowanym elementem. Ty zaczynasz słowami „Dawno, dawno temu”, a ostatnie dziecko wymyśla zakończenie. Opowieść zapisujesz i czytasz ją grupie na koniec, a dzieci ją ilustrują. Zabawa rozwija wyobraźnię, mowę i uczy budowania historii.

Mapa Czerwonego Kapturka

Na dużym arkuszu papieru narysujcie razem mapę z bajki: dom Kapturka, las, polanę z kwiatami, rzekę i domek babci. Dzieci zaznaczają kredką drogę, którą szedł Kapturek, i miejsce, gdzie spotkał wilka. Potem rozmawiacie, którędy powinien iść, żeby było bezpieczniej, i dlaczego nie rozmawiamy z nieznajomymi. Na koniec dzieci przesuwają figurkę Kapturka po mapie, opowiadając bajkę. Zabawa uczy orientacji na mapie, opowiadania i zasad bezpieczeństwa.

Teatr cieni

Rozwieś białe prześcieradło i ustaw za nim lampę. Dzieci wycinają z tektury sylwetki bohaterów, przyklejają je do patyczków i za prześcieradłem odgrywają fragment ulubionej bajki, a reszta ogląda cienie. Przy wycinaniu pracują pod nadzorem dorosłego, a lampę ustawia i włącza tylko dorosły, pilnując, żeby dzieci jej nie dotykały, bo się nagrzewa. Na koniec widzowie zgadują, jaką bajkę zobaczyli. Zabawa łączy plastykę, teatr i opowiadanie, a przy okazji dzieci odkrywają, jak powstaje cień.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie potrafią czytać, pisać i dyskutować, więc baśnie stają się dla nich materiałem do myślenia krytycznego i pisania.

Sąd nad wilkiem

Urządźcie w klasie rozprawę sądową w sprawie wilka z „Czerwonego Kapturka”. Wybierz sędziego, obrońcę wilka, oskarżyciela i świadków: Kapturka, babcię i myśliwego, a reszta klasy to ława przysięgłych. Każda strona przygotowuje w grupie krótkie argumenty, a świadkowie opowiadają, co widzieli. Na koniec ława przysięgłych głosuje, a nauczyciel pyta, czy łatwo było bronić wilka i czy każda historia ma dwie strony. Zajęcia uczą argumentowania, słuchania innych i odróżniania faktów od opinii.

List do bohatera

Uczniowie wybierają ulubioną postać z bajki i piszą do niej krótki list: co chcieliby jej powiedzieć, o co zapytać, jaką radę dać. Na przykład do Kopciuszka można napisać, żeby następnym razem poprosiła kogoś o pomoc, a do Pinokia, żeby nie kłamał. Listy zawierają formę grzecznościową, datę i podpis. Chętni czytają swoje listy, a klasa zgaduje, do kogo zostały napisane. Zajęcia ćwiczą pisanie listu i rozmowę o postępowaniu bohaterów.

Nowe zakończenie

Przeczytaj klasie krótką baśń, ale zatrzymaj się przed zakończeniem. Uczniowie w grupach wymyślają własne zakończenie: może wilk zostaje wegetarianinem, może Jaś i Małgosia budują nowy dom z piernika dla wszystkich dzieci. Każda grupa zapisuje zakończenie w kilku zdaniach i odgrywa je w scence. Na koniec czytasz prawdziwe zakończenie i klasa porównuje wersje. Zajęcia uczą twórczego pisania i rozumienia przyczyn i skutków w opowieści.

Prace plastyczne

Przy wycinaniu i kleju na gorąco dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym przygotowujesz elementy wcześniej.

Pacynka ze skarpetki

• stara skarpetka bez dziur
• kolorowy papier, filc, włóczka
• klej na gorąco (obsługuje dorosły) albo klej do tkanin, flamastry

Dziecko wkłada skarpetkę na dłoń i pokazuje, gdzie ma być buzia, a dorosły zaznacza miejsce na oczy. Dzieci wycinają oczy, nos i uszy z papieru lub filcu, a dorosły przykleja je klejem na gorąco albo dzieci same klejem do tkanin. Z włóczki powstają włosy, a z filcu język lub korona. Nie przyklejaj guzików ani koralików, bo łatwo je oderwać i połknąć. Gotowe pacynki odgrywają scenki z bajek.

Korona króla i królewny

• pasek żółtego brystolu z wyciętymi ząbkami
• kolorowy papier, błyszczące ścinki, kredki
• klej, zszywacz (obsługuje dorosły)

Dzieci ozdabiają pasek wyciętymi z papieru „klejnotami”, wzorami i naklejkami. Dorosły mierzy koronę na głowie dziecka i zszywa ją tak, żeby siedziała luźno i nie spadała na oczy. Koronę może zrobić każde dziecko, niezależnie od tego, czy chce być królem, królewną, czy smokiem, który ukradł koronę. Przyda się na balu postaci z bajek.

Zakładka z bohaterem

• pasek sztywnego kartonu
• kredki, flamastry
• kawałek wstążki, dziurkacz

Dzieci rysują na pasku ulubionego bohatera bajki, a na odwrocie starsze piszą jego imię. Dorosły robi dziurkaczem otwór u góry i przewleka wstążkę. Zakładka zachęca do czytania i może być prezentem dla rodzica, który czyta dziecku wieczorem. Uczniowie klas 1-3 mogą napisać na zakładce ulubione zdanie z książki.

Książeczka mojej bajki

• trzy kartki A4 złożone na pół i zszyte
• kredki, klej, kolorowy papier

Starsze przedszkolaki rysują w książeczce własną bajkę w kilku obrazkach, a ty zapisujesz pod rysunkami ich słowa. Uczniowie mogą pisać sami. Na okładce jest tytuł i imię autora, tak jak w prawdziwej książce. Książeczki trafiają do kącika czytelniczego, gdzie każdy może je przeglądać.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Bohaterowie bajek biegają, skradają się, tańczą i uciekają, więc łatwo zamienić ich przygody w ruch. Poniższe zabawy dobrze sprawdzają się podczas balu postaci z bajek.

Raz, dwa, trzy, Baba Jaga patrzy

Jedno dziecko jest Babą Jagą i stoi odwrócone plecami do grupy przy ścianie. Reszta stoi na linii po drugiej stronie sali i idzie w stronę Baby Jagi, gdy ta mówi „Raz, dwa, trzy, Baba Jaga patrzy!”. Gdy Baba Jaga się odwraca, wszyscy zamierają w bezruchu, a kto się poruszy, wraca na start. Wygrywa ten, kto pierwszy dotknie ściany obok Baby Jagi i sam zostaje Babą Jagą. Zabawa ćwiczy kontrolę ruchu, równowagę i cierpliwość.

Bal u Kopciuszka

Włącz spokojną muzykę walczykową, a dzieci tańczą w parach albo samodzielnie jak na balu. Gdy uderzysz w bębenek dwanaście razy, wybija północ, a wszyscy muszą przed dwunastym uderzeniem dobiec do „karety”, czyli na dywan, i usiąść. Potem muzyka wraca i bal trwa dalej. Za drugim razem możesz uderzać szybciej albo wolniej, a dzieci liczą uderzenia na głos. Zabawa łączy taniec z liczeniem i reagowaniem na sygnał.

Krasnoludki idą do pracy

Dzieci są krasnoludkami i maszerują gęsiego po sali w rytm bębenka, niosąc wyimaginowane kilofy na ramieniu. Gdy bębenek przyspiesza, krasnoludki śpieszą się do kopalni, gdy zwalnia, są zmęczone i wracają do domu. Na hasło „kopalnia” wszyscy kucają i udają kopanie, a na hasło „sen” kładą się na dywanie i chrapią. Na koniec krasnoludki liczą się, żeby sprawdzić, czy nikt nie zgubił się w lesie. Zabawa uczy chodzenia w rytmie i reagowania na tempo muzyki.

Scenariusz zajęć na Dzień Postaci z Bajek

Temat	Spotkanie z bohaterami bajek
Grupa wiekowa	4-5 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko rozpoznaje kilka postaci z bajek po rekwizytach; nazywa emocje bohaterów; opowiada fragment znanej bajki; bierze udział w zabawie ruchowej z regułami
Pomoce	rekwizyty postaci (czerwona czapka, pantofelek, jabłko, nos z papieru, garnuszek), ilustracje z bajek, książka z baśniami, bębenek, spokojna muzyka, kartki i kredki
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): dzieci w kostiumach przedstawiają się jako swoje postacie. 2. Zgadnij, kim jestem (8 minut): dzieci zgadują postacie po rekwizytach. 3. Pomieszane bajki (7 minut): opowiadasz bajkę z błędami, a dzieci ją poprawiają. 4. Raz, dwa, trzy, Baba Jaga patrzy (6 minut): zabawa ruchowa. 5. Bajkowe emocje (7 minut): nazywanie emocji bohaterów i rozmowa o pomaganiu. 6. Bal u Kopciuszka (6 minut): taniec i liczenie uderzeń bębenka. 7. Rysunek (6 minut): dzieci rysują swojego ulubionego bohatera.
Zakończenie	Dzieci siadają w kole, a ty czytasz krótką baśń. Każde dziecko mówi, jaką cechę bohatera chciałoby mieć.
Ewaluacja	Zapytaj, kogo spotkał Czerwony Kapturek w lesie i co zgubił Kopciuszek. Obserwuj, które dzieci chętnie opowiadały i odgrywały role, a które potrzebowały zachęty.

Kostiumy nie są obowiązkowe, a dziecko bez kostiumu nie może czuć się gorsze. Przygotuj w sali skrzynię z rekwizytami, w której każdy znajdzie coś dla siebie: koronę, chustkę, kapelusz, pelerynę z bibuły. Pamiętaj, że peleryny i chustki zawiązujemy luźno, nigdy mocno przy szyi, a długie suknie przed zabawami ruchowymi warto podpiąć, żeby nikt się nie potknął. Maski zasłaniające oczy zdejmujemy do biegania.

Książki, wiersze i piosenki

Do Dnia Postaci z Bajek pasują klasyczne baśnie braci Grimm, takie jak „Jaś i Małgosia” czy „Królewna Śnieżka”, baśnie Charlesa Perraulta, na przykład „Kopciuszek” i „Kot w butach”, oraz baśnie Hansa Christiana Andersena „Brzydkie kaczątko” i „Calineczka”. Młodszym dzieciom przeczytaj „Przygody i wędrówki Misia Uszatka” Czesława Janczarskiego, „Plastusiowy pamiętnik” Marii Kownackiej albo „Kubusia Puchatka” A. A. Milne’a. Starszym przedszkolakom i uczniom polecamy „Przygody Koziołka Matołka” Kornela Makuszyńskiego, „Pinokia” Carla Collodiego, „Pippi Pończoszankę” Astrid Lindgren i „Akademię pana Kleksa” Jana Brzechwy. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Otwieram książkę, a tam las, wilk i Kapturek czeka nas. Czytaj mi, mamo, jeszcze raz, bo z bajką szybciej płynie czas.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Król i smok, i wróżka mała, dziś do przedszkola przyjechała. Kto przebierze się za bohatera, temu bajka drzwi otwiera.

Jak zaangażować rodziców

Tydzień wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „5 listopada obchodzimy Dzień Postaci z Bajek. Zapraszamy dzieci w strojach ulubionych bohaterów bajek. Kostium nie musi być kupiony: wystarczy czerwona czapka, korona z papieru albo kolorowa chusta. Prosimy też o przyniesienie ulubionej książki z bajkami.”. Dodaj, że dzieci bez kostiumu dostaną rekwizyty w przedszkolu, żeby nikt nie czuł się wykluczony. Rodzice chętnie dowiedzą się też, jaką bajkę dziecko wybrało, więc warto zapytać o to dzieci wcześniej.

Zaproś chętnych rodziców albo dziadków na „Czytanie z gościem”: każdy przynosi ulubioną bajkę z dzieciństwa i czyta ją grupie przez dziesięć minut. To piękne spotkanie pokoleń i okazja, żeby dzieci zobaczyły, że dorośli też lubią bajki. Jako zadanie do domu zaproponuj, żeby rodzina przez tydzień czytała dziecku jedną bajkę każdego wieczoru i zaznaczała to na kartce z naklejkami. W klasach 1-3 uczniowie mogą przeprowadzić wywiad z rodzicem o jego ulubionej bajce z dzieciństwa.

Najczęstsze pytania