Dzień Wiewiórki (21 stycznia): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Dzień Wiewiórki obchodzimy 21 stycznia, w samym środku zimy, kiedy wiewiórkom najtrudniej o jedzenie. Rudą wiewiórkę z puszystym ogonem zna prawie każde dziecko, bo spotyka ją w parku, w lesie, a czasem nawet na przedszkolnym podwórku. Dzień wiewiórki w przedszkolu to dobra okazja, żeby porozmawiać o tym, jak zwierzęta radzą sobie zimą, dlaczego robią zapasy i jak możemy im mądrze pomóc. To także temat pełen ruchu, bo skoki, wspinanie się i ukrywanie orzechów świetnie przenoszą się na zabawy w sali i na dworze.

We wpisie znajdziesz krótką historię święta, ciekawostki o wiewiórkach do przeczytania dzieciom i zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat oraz klasy 1-3. Są też prace plastyczne z materiałów z przedszkolnej szafy i z darów jesieni, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, propozycje książek i pomysły na współpracę z rodzicami. Przy zabawach z orzechami, żołędziami i szyszkami piszemy, jak zadbać o bezpieczeństwo najmłodszych i dzieci z alergią. Każdą zabawę opisaliśmy tak, żeby dało się ją przeprowadzić bez dodatkowego szukania.

Historia Dnia Wiewiórki

Dzień Wiewiórki wymyśliła Christy Hargrove, która zajmowała się leczeniem i rehabilitacją dzikich zwierząt w ośrodku przyrodniczym Western North Carolina Nature Center w mieście Asheville w Stanach Zjednoczonych. W języku angielskim święto nazywa się Squirrel Appreciation Day, co można przetłumaczyć jako dzień doceniania wiewiórek. Pierwsze obchody odbyły się na początku XXI wieku, a źródła różnią się o rok: większość podaje 2001, a angielska Wikipedia 2002 rok. Pomysłodawczyni chciała, żeby ludzie w zabawny sposób docenili wiewiórki i ich rolę w przyrodzie, zwłaszcza to, że pomagają rozsiewać drzewa.

Data nie jest przypadkowa. Styczeń to najtrudniejszy czas w roku dla wiewiórek, bo zapasy się kurczą, a pod śniegiem trudno znaleźć jedzenie. Lasy Państwowe piszą, że właśnie dlatego wybrano zimowy termin: to wtedy wiewiórki najbardziej potrzebują pomocy. W Polsce święto promują leśnicy, urzędy i ośrodki edukacji ekologicznej, które 21 stycznia przypominają o wiewiórce pospolitej, jedynym gatunku wiewiórki żyjącym w naszym kraju. Szkoły i przedszkola obchodzą je zajęciami przyrodniczymi, a czasem wizytą w parku z karmą dla zwierząt.

W polskich kalendarzach 21 stycznia to przede wszystkim Dzień Babci, więc w przedszkolu oba święta spotykają się tego samego dnia. Jeśli planujesz uroczystość dla babć, Dzień Wiewiórki możesz przesunąć o dzień lub dwa albo połączyć oba tematy, na przykład zapraszając babcie na spacer do parku, żeby razem z wnukami wypatrywać wiewiórek. Święto jest młode i nieformalne, więc nikt nie wymaga, żeby obchodzić je dokładnie 21 stycznia. Ważniejsze od daty jest to, żeby dzieci zobaczyły wiewiórkę jako prawdziwe dzikie zwierzę, a nie tylko postać z bajki.

Po co obchodzić Dzień Wiewiórki z dziećmi

Wiewiórka to dla dziecka bliski i łatwy do zaobserwowania przykład dzikiego zwierzęcia, które żyje obok ludzi. Rozmowa o tym, jak wiewiórka szykuje się do zimy, co je i gdzie śpi, rozwija wiedzę przyrodniczą i uczy dostrzegania zmian pór roku, czyli wspiera rozwój poznawczy. Dzieci dowiadują się, że wiewiórka nie zasypia na całą zimę jak niedźwiedź, tylko chroni się przed największymi mrozami i korzysta z zapasów. Uczą się też, że zwierzęta mają swoje miejsce w przyrodzie i coś jej dają: wiewiórka, która zapomni o schowanym orzechu, może sprawić, że wyrośnie z niego nowe drzewo. To piękny przykład tego, jak wszystko w przyrodzie się łączy.

Drugi cel to postawa wobec zwierząt. Dzieci uczą się, że wiewiórki nie łapiemy, nie głaszczemy i nie gonimy, bo jest dzikim zwierzęciem, które może się bać, ugryźć i przenosić choroby. Rozmawiamy o tym, jak pomagać mądrze: dokarmiać tylko zimą, odpowiednim jedzeniem i niewielkimi porcjami. Zabawy ruchowe w skaczące wiewiórki rozwijają zwinność, równowagę i siłę nóg, a zabawy w chowanie i szukanie zapasów ćwiczą pamięć i orientację w przestrzeni. Wspólne przygotowanie karmnika albo zbiórka karmy uczy współpracy i odpowiedzialności.

Ciekawostki o wiewiórkach dla dzieci

Przeczytaj dzieciom trzy lub cztery ciekawostki na jedno spotkanie, a resztę zostaw na kolejne dni. Przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, do czego wiewiórce taki duży ogon?”, i dopiero potem przeczytaj odpowiedź.

• W Polsce żyje tylko jeden gatunek wiewiórki. Nazywa się wiewiórka pospolita, a na całym świecie jest bardzo wiele różnych gatunków wiewiórek.
• Ogon wiewiórki to parasol i kołderka. Chroni ją przed słońcem, pomaga dawać znać innym wiewiórkom o niebezpieczeństwie, a zimą wiewiórka przykrywa się nim, gdy zwija się w kulkę i drzemie.
• Wiewiórka nie śpi przez całą zimę. Zasypia tylko w czasie największych mrozów, a w lżejsze zimy niektóre wiewiórki w ogóle nie zasypiają.
• Wiewiórka robi zapasy. Jesienią chowa orzechy, żołędzie i nasiona w dziuplach i w ziemi, w różnych miejscach wokół swojego gniazda.
• Wiewiórki sadzą drzewa. Czasem chowają więcej, niż zdążą zjeść, i zapominają o niektórych kryjówkach, a z zakopanych orzechów i żołędzi wyrastają nowe drzewa.
• Wiewiórka ma kilka gniazd. Buduje je wysoko na drzewach z patyków, trawy i mchu, a każde może służyć do czegoś innego: do spania, do opieki nad młodymi albo do przechowywania jedzenia.
• Wiewiórka je nie tylko orzechy. Lubi nasiona z szyszek, owoce leśne, pąki roślin i grzyby, a czasem zjada też owady.
• Wiewiórka ma spiczaste uszy. Zimą na końcach uszu rosną jej dłuższe włoski, które wyglądają jak pędzelki.
• Wiewiórka jest pod ochroną. W Polsce od 2014 roku podlega częściowej ochronie gatunkowej, więc nie wolno jej łapać ani krzywdzić.
• Wiewiórki nie głaszczemy. To dzikie zwierzę, które może ugryźć i przenosić choroby, więc podziwiamy je z daleka.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Orzechy, żołędzie, kasztany i małe szyszki mieszczą się w buzi, więc w tej grupie zastępujemy je dużymi kulami z papieru, woreczkami gimnastycznymi i dużymi szyszkami, których dziecko nie połknie. Orzechy są też częstym alergenem, więc przy najmłodszych w ogóle ich nie używamy.

Wiewiórka chowa orzeszki

Weź pluszową wiewiórkę i kilka dużych „orzechów” z brązowego papieru zgniecionego w kule wielkości pięści dorosłego. Na oczach dzieci wiewiórka chowa orzechy pod chustą animacyjną, pod poduszką i za krzesłem. Dzieci szukają ich i przynoszą do koszyka wiewiórki, a za każdy znaleziony orzech wiewiórka dziękuje, kiwając łebkiem. Zabawa ćwiczy słowa pod, za, na oraz pamięć i daje dużo radości ze znajdowania.

Hop, hop, wiewióreczka

Dzieci są małymi wiewiórkami. Pokazujesz ruchy, a one je naśladują: skaczą obunóż w miejscu, wspinają się rękami po wyimaginowanym pniu, jedzą orzeszek, trzymając łapki przy buzi, i machają ogonkiem, kręcąc biodrami. Na hasło „zima!” zwijają się w kulkę na podłodze i przykrywają rękami jak ogonem, a na hasło „wiosna!” budzą się i znów skaczą. Zabawa rozwija ruch, uczy reagowania na słowo i dobrze rozgrzewa grupę.

Puszysty i szorstki

Przygotuj koszyk z przedmiotami do dotykania: kawałek miękkiego futerka albo pluszu, dużą szyszkę, gładki kamień wielkości dłoni, kawałek kory. Dzieci po kolei dotykają każdej rzeczy, a ty nazywasz, jaka jest: miękka, puszysta, szorstka, twarda, gładka. Potem mówisz, co ma wiewiórka: puszysty ogon, a na drzewie szorstką korę, po której się wspina. Zabawa rozwija zmysł dotyku i słownictwo, a wszystkie przedmioty są na tyle duże, że nie mieszczą się w buzi.

Zabawy dla 3- i 4-latków

W tym wieku dzieci lubią zabawy w szukanie i role, więc wprowadzamy zapasy, gniazda i pierwsze liczenie. Orzechy zastąp dużymi szyszkami albo papierowymi kulami, jeśli w grupie jest dziecko z alergią albo dzieci, które wkładają rzeczy do buzi.

Zapasy na zimę

Rozłóż po sali dużo szyszek i papierowych orzechów. Dzieci dzielą się na trzy rodziny wiewiórek, a każda rodzina ma swoją dziuplę, czyli karton albo obręcz. Na sygnał wiewiórki zbierają zapasy i znoszą je do dziupli, ale mogą nieść tylko jedną rzecz naraz. Gdy muzyka milknie, przychodzi zima, a dzieci liczą z tobą, ile zapasów ma każda rodzina. Zabawa ćwiczy liczenie, szybkie reagowanie i współpracę w grupie.

Gdzie jest moja kryjówka?

Każde dziecko dostaje jeden papierowy orzech ze swoim znaczkiem, na przykład kolorową kropką. Dzieci chowają swoje orzechy w różnych miejscach sali, gdy ty zasłaniasz oczy. Potem wszyscy idą na krótki spacer po korytarzu, a po powrocie próbują odnaleźć swój orzech. Porozmawiajcie, czy wszyscy pamiętali, gdzie schowali orzech, i jak to wygląda u prawdziwych wiewiórek. Zabawa ćwiczy pamięć przestrzenną i prowadzi do ciekawostki o drzewach, które wyrastają z zapomnianych orzechów.

Wiewiórka w parku

Odegrajcie scenkę: park, ławka, drzewo z kartonu i pluszowa wiewiórka na gałęzi. Dzieci w parach spacerują po parku i widzą wiewiórkę. Jedno dziecko chce ją pogłaskać, a drugie mu przypomina: „Nie dotykamy, wiewiórka jest dzika, patrzymy z daleka”. Potem obie osoby cicho stoją i obserwują, co robi wiewiórka. Zabawa uczy zasad zachowania wobec dzikich zwierząt, cierpliwości i spokojnej obserwacji.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki mogą już rozmawiać o łańcuchu zależności w przyrodzie i planować, więc wprowadzamy zadania z drzewami, liczeniem i pomocą zwierzętom zimą.

Z orzecha drzewo

Przygotuj obrazki etapów: wiewiórka zakopuje orzech, przychodzi zima, orzech leży w ziemi, wiosną wypuszcza kiełek, rośnie małe drzewko, po latach wyrasta duże drzewo z orzechami. Dzieci w małych grupach układają obrazki w dobrej kolejności i opowiadają historię, zaczynając od „najpierw”, „potem”, „na końcu”. Porozmawiajcie, dlaczego leśnicy lubią wiewiórki. Zabawa uczy następstwa czasowego i pokazuje zależności w przyrodzie.

Co je wiewiórka?

Przygotuj obrazki różnego jedzenia: orzechy, szyszka, żołędzie, jagody, grzyb, pąki, a także cukierek, chipsy, chleb i ciasto. Dzieci w parach wybierają to, co je wiewiórka w lesie, i to, czego nie powinna dostawać od ludzi. Wyjaśnij, że słone, słodkie i smażone jedzenie szkodzi zwierzętom, a wiewiórce, jeśli chcemy pomóc zimą, dajemy tylko niewielką ilość surowych orzechów, nasion albo żołędzi. Zabawa uczy klasyfikowania i mądrego pomagania zwierzętom.

Wiewiórczy tor przeszkód

Ustaw w sali tor, który naśladuje drogę wiewiórki: ławeczka jako gałąź, pod którą się przechodzi, obręcze jako przeskakiwanie z drzewa na drzewo, materac jako gniazdo, szarfy jako ścieżka. Dzieci przechodzą tor, niosąc woreczek gimnastyczny jako orzech, i na końcu wkładają go do dziupli. Za drugim razem tor przechodzą w parach i pomagają sobie przy przeszkodach. Zabawa rozwija zwinność, równowagę i koordynację ruchową.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie potrafią już czytać proste teksty przyrodnicze i zapisywać obserwacje, więc Dzień Wiewiórki może być projektem badawczym w parku.

Obserwatorzy wiewiórek

Wybierzcie się do parku albo pobliskiego lasu z kartami obserwacji. Uczniowie w parach zapisują albo rysują, ile wiewiórek widzieli, gdzie były (na drzewie, na ziemi, przy karmniku), co robiły i jakiego były koloru. Po powrocie zbieracie wyniki na tablicy i robicie prosty wykres. Porozmawiajcie, dlaczego zimą wiewiórek jest mniej widać i o jakich porach są najbardziej aktywne. Zajęcia uczą obserwacji w terenie, zapisywania danych i cierpliwości.

Karta gatunku

Uczniowie w grupach tworzą kartę gatunku wiewiórki pospolitej, jak w prawdziwym atlasie: rysunek, wygląd, co je, gdzie mieszka, jak spędza zimę, czy jest pod ochroną. Informacje czerpią z przygotowanych przez ciebie krótkich tekstów albo z atlasu zwierząt z biblioteki. Każda grupa prezentuje swoją kartę klasie, a najlepsze trafiają do klasowego atlasu. Zajęcia ćwiczą czytanie ze zrozumieniem, wybieranie najważniejszych informacji i mówienie przed grupą.

Mądra pomoc zimą

Porozmawiajcie o tym, jak ludzie mogą pomóc wiewiórkom zimą, a jak mogą im zaszkodzić. Uczniowie w grupach piszą pięć zasad mądrego dokarmiania: tylko zimą, niewielkie porcje, surowe orzechy i nasiona bez soli, zawsze w tym samym miejscu, nie dotykamy zwierząt. Każda zasada zaczyna się od czasownika, na przykład „Karmię”, „Wybieram”, „Obserwuję”. Z zasad powstaje plakat, który można powiesić przy szkolnym karmniku. Zajęcia uczą pisania tekstu użytkowego i odpowiedzialności wobec przyrody.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy wycinasz wcześniej sama.

Wiewiórka z rolki

• rolka po papierze toaletowym
• pomarańczowa albo brązowa farba, pędzel
• kolorowy papier, kredki, klej

Dzieci malują rolkę na rudo i zostawiają ją do wyschnięcia. Z papieru wycinają duży, zakręcony ogon w kształcie litery S, dwa spiczaste uszy i łapki. Przyklejają ogon z tyłu rolki, uszy na górze, a kredkami rysują oczy, nos i jasny brzuszek. Najmłodszym dajesz gotowe elementy do przyklejenia, a z wiewiórek możecie zrobić las na parapecie.

Puszysty ogon z bibuły

• kartka z konturem wiewiórki
• pomarańczowa i brązowa bibuła
• klej, kredki

Dzieci kolorują wiewiórkę kredkami, a na ogonie przyklejają kawałki bibuły zgniecione w kulki albo porwane w paski, tak żeby ogon był puszysty jak prawdziwy. Starsze dzieci mogą łączyć dwa kolory bibuły i dorysować wiewiórce szyszkę w łapkach. Przy dwulatkach używaj większych kawałków bibuły i pilnuj, żeby nie trafiały do buzi. Praca rozwija motorykę małą i uczy, że ogon wiewiórki jest bardzo duży w porównaniu z jej ciałem.

Dziupla z zapasami

• kartka z narysowanym pniem drzewa i dziuplą
• brązowa farba, gąbka
• plastelina w kolorze brązowym i żółtym

Starsze dzieci stemplują pień gąbką z brązową farbą, żeby uzyskać fakturę kory. Po wyschnięciu lepią z plasteliny orzechy, żołędzie i szyszki i przyklejają je w dziupli jako zimowe zapasy wiewiórki. Mogą też dorysować wiewiórkę, która wychyla się z dziupli. Praca łączy malowanie z lepieniem i jest dobrym podsumowaniem rozmowy o zapasach.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Najlepiej, gdy dzieci mają przypięte z tyłu papierowe albo materiałowe ogony, bo rola wiewiórki od razu dodaje im energii. Ogony przypinamy do spodni, nigdy nie wiążemy ich wokół szyi.

Wiewiórki na drzewa

Rozłóż po sali obręcze, które są drzewami, o jedno mniej niż dzieci. Wiewiórki skaczą po sali przy muzyce, a gdy muzyka milknie, każda szuka swojego drzewa. Wiewiórka, która nie znajdzie drzewa, nie odpada, tylko zostaje leśnikiem i w następnej rundzie gra na bębenku. Zabawa ćwiczy reakcję na sygnał, zwinność i orientację w przestrzeni, a zasada bez odpadania pozwala bawić się wszystkim do końca.

Lis i wiewiórki

Jedno dziecko jest lisem, a pozostałe to wiewiórki, które zbierają na ziemi woreczki gimnastyczne jako orzechy. Gdy lis wychodzi z nory i woła „lis idzie!”, wiewiórki uciekają na drzewa, czyli na krzesła albo ławeczki, i przez chwilę siedzą bardzo cicho. Lis może złapać tylko wiewiórkę, która jest na ziemi. Kto zostanie złapany, staje się lisem. Zabawa rozwija szybkość, uwagę i uczy, że wiewiórki uciekają przed drapieżnikami na drzewa.

Wiewiórczy rytm

Dzieci siedzą w kole i dostają po dwie szyszki albo dwa drewniane klocki. Wystukujesz prosty rytm, a dzieci go powtarzają: tak wiewiórka stuka orzechem o gałąź. Potem wprowadzasz ciche i głośne fragmenty oraz przerwy, w których wiewiórka nasłuchuje, czy nie idzie lis. Na koniec zaśpiewajcie dowolną znaną piosenkę o zwierzętach i akompaniujcie sobie szyszkami. Zabawa rozwija słuch, poczucie rytmu i koncentrację.

Scenariusz zajęć na Dzień Wiewiórki w przedszkolu

Temat	Jak wiewiórka spędza zimę?
Grupa wiekowa	4-5 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko wie, co je wiewiórka i jak przygotowuje się do zimy; rozumie, że z zapomnianych zapasów wyrastają drzewa; zna zasadę, że dzikich zwierząt nie dotykamy; przelicza zapasy w zakresie do dziesięciu
Pomoce	pluszowa wiewiórka, szyszki i papierowe orzechy, obręcze, kartony jako dziuple, obrazki etapów wzrostu drzewa, obrazki jedzenia, kartki z konturem wiewiórki, bibuła, klej
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): pluszowa wiewiórka mówi, że dziś jest jej święto, i pyta dzieci, gdzie widziały wiewiórki. 2. Ciekawostki (7 minut): ogon jak kołderka, zapasy, zimowa drzemka, przed każdą pytanie do dzieci. 3. Zapasy na zimę (8 minut): zabawa ruchowa w zbieranie szyszek i liczenie zapasów rodzin. 4. Z orzecha drzewo (6 minut): układanie historyjki obrazkowej w grupach. 5. Co je wiewiórka? (6 minut): wybór jedzenia dla wiewiórki i rozmowa o mądrym dokarmianiu. 6. Lis i wiewiórki (6 minut): zabawa ruchowa. 7. Puszysty ogon (7 minut): praca plastyczna z bibuły.
Zakończenie	Dzieci siadają w kole ze swoimi pracami, a pluszowa wiewiórka pyta każde o jedną rzecz, której się dziś dowiedziało. Grupa kończy wspólną zasadą: „Wiewiórkę podziwiamy z daleka”.
Ewaluacja	Zapytaj, co wiewiórka robi zimą i skąd w lesie biorą się nowe drzewa. Obserwuj, kto poprawnie przeliczył zapasy i kto w zabawie o jedzeniu odrzucił słodycze bez podpowiedzi.

Jeśli używasz prawdziwych orzechów, zapytaj wcześniej rodziców o alergie, bo alergia na orzechy bywa bardzo groźna, a reakcję może wywołać nawet sam kontakt ze skórką. Gdy w grupie jest dziecko z taką alergią, zamień orzechy na szyszki, kasztany i papierowe kule. Żołędzie, kasztany i małe szyszki dajesz tylko dzieciom, które nie wkładają rzeczy do buzi, i zbierasz je po zabawie. Przed wyjściem do parku przypomnij zasadę, że wiewiórek nie dotykamy i nie karmimy z ręki, a po powrocie wszyscy myją ręce.

Książki, wiersze i piosenki

Starszym przedszkolakom i uczniom klas 1-3 przeczytaj opowiastkę Beatrix Potter o psotnej wiewiórce, która dokucza sowie, wydaną ostatnio po polsku jako „Wiewiórka Chrupuś”, a w starszym przekładzie znaną jako opowieść o wiewiórku Orzeszku. To krótki tekst z pięknymi ilustracjami autorki, który dobrze czyta się na głos. Do zajęć przyrodniczych wykorzystaj atlas zwierząt leśnych z przedszkolnej albo szkolnej biblioteczki i porównaj ilustracje z tym, co dzieci widziały w parku. Z piosenek wybierz te o zwierzętach leśnych, które dzieci już znają. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Ruda kitka, szybkie łapki, wiewióreczka zbiera zapasy. Tu żołędzie, tam orzeszek, a z zapomnianych rosną lasy.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Hop na gałąź, hop na drugą, wiewióreczka skacze długo. Nie łap jej i nie głaszcz ręką, patrz z daleka, cicho, miękko.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „21 stycznia obchodzimy Dzień Wiewiórki. Będziemy rozmawiać o tym, jak wiewiórki spędzają zimę i jak mądrze pomagać zwierzętom. Prosimy, aby dzieci przyszły w ubraniach w kolorze rudym lub brązowym, a jeśli to możliwe, przyniosły kilka szyszek”. Zapytaj też o alergie na orzechy i napisz wprost, że orzechów z domu nie przynosimy. Jako zadanie do domu zaproponuj rodzinny spacer do parku albo lasu i wypatrywanie wiewiórek, a potem narysowanie tego, co dziecko zobaczyło. W klasach 1-3 uczniowie mogą przez tydzień prowadzić z rodzicem dzienniczek obserwacji ptaków i wiewiórek przy karmniku.

Rodzice mogą pomóc w zbiórce karmy dla zwierząt, jeśli w pobliżu działa ośrodek rehabilitacji dzikich zwierząt, nadleśnictwo albo park, który prowadzi karmniki. Zanim ogłosisz zbiórkę, zadzwoń i zapytaj, czego naprawdę potrzebują, bo nie każde miejsce przyjmuje dary. Chętny rodzic, który jest leśnikiem albo przyrodnikiem, może odwiedzić grupę i opowiedzieć o zwierzętach zimą. Udział w zadaniach i zbiórce jest dobrowolny, bez presji na nikogo.

Najczęstsze pytania