Dzień Poezji (21 marca): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Światowy Dzień Poezji obchodzimy 21 marca, w tym samym dniu, w którym przedszkola witają wiosnę. Wiersz to dla małego dziecka coś zupełnie naturalnego: kołysanka, wyliczanka przy zabawie, rymowanka przy myciu rąk i pierwsze zabawne strofy czytane przed snem. Dzień poezji w przedszkolu nie musi więc być uroczystą akademią z recytacją na scenie. Najlepiej sprawdza się jako dzień zabawy słowem, rytmem i rymem, w którym dzieci odkrywają, że same też potrafią tworzyć wiersze. Połączenie z wiosną podsuwa gotowy temat, bo o budzącej się przyrodzie łatwo układa się pierwsze rymy.

We wpisie znajdziesz historię święta, ciekawostki o poezji do opowiedzenia dzieciom i zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat oraz klasy 1-3. Do tego prace plastyczne, w których wiersz zamienia się w obraz, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, listę sprawdzonych klasycznych wierszy dla dzieci i pomysły na współpracę z rodzicami. Wszystkie zabawy opisaliśmy tak, żeby dało się je przeprowadzić bez dodatkowego szukania. Rymowanki, które proponujemy do zabaw, napisał serwis, więc możesz ich swobodnie używać w grupie.

Historia Dnia Poezji

Światowy Dzień Poezji (World Poetry Day) ustanowiło UNESCO, czyli Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury, podczas 30. sesji swojej Konferencji Generalnej, która odbyła się w Paryżu w 1999 roku. Od tamtej pory święto obchodzi się co roku 21 marca. Jednym z głównych celów było wspieranie różnorodności języków świata przez poezję i danie szansy na usłyszenie językom, którym grozi zapomnienie. UNESCO chciało też uhonorować poetów, ożywić dawny zwyczaj głośnego recytowania wierszy i zachęcić do czytania, pisania i uczenia poezji w szkołach.

Według UNESCO Dzień Poezji ma również łączyć wiersze z innymi sztukami, takimi jak teatr, taniec, muzyka i malarstwo, oraz sprawiać, że o poezji będzie się więcej mówić w mediach. To dobra wskazówka dla przedszkola: wiersz można zatańczyć, zaśpiewać, narysować i odegrać, a nie tylko wyrecytować. UNESCO podkreśla, że poezja mówi o tym, co łączy wszystkich ludzi, i że nawet najprostszy wiersz może być okazją do rozmowy i porozumienia. W polskich kalendarzach święto bywa nazywane Międzynarodowym Dniem Poezji, ale oficjalna nazwa nadana przez UNESCO brzmi Światowy Dzień Poezji.

W Polsce 21 marca biblioteki, domy kultury i szkoły organizują wieczory poezji, konkursy recytatorskie i spotkania z poetami. Nasz kraj ma bogatą tradycję wierszy dla dzieci, bo wiele pokoleń wychowało się na utworach Juliana Tuwima, Jana Brzechwy i Marii Konopnickiej. W przedszkolach Dzień Poezji wypada w pierwszy dzień wiosny, dlatego często łączy się oba tematy i wybiera wiersze o przyrodzie. Dla uczniów klas 1-3 to z kolei dobra okazja, żeby po raz pierwszy spróbować napisać własny, krótki wiersz. Podobny klimat ma jesienny Dzień Głośnego Czytania, dzięki któremu wiersze mogą wracać do sali przez cały rok.

Po co obchodzić Dzień Poezji z dziećmi

Wiersze to jedno z najlepszych narzędzi rozwoju mowy. Rytm i rym pomagają dzieciom zapamiętywać słowa, ćwiczą słuch fonematyczny, czyli umiejętność wyróżniania głosek, i przygotowują do nauki czytania. Rymowanie to tak naprawdę zabawa w słyszenie, że dwa słowa kończą się tak samo, co jest ważnym krokiem w rozwoju poznawczym. Krótkie wierszyki łatwo powtarzać, więc nawet najmłodsze dzieci czują, że coś potrafią. Dzięki poezji poszerza się też słownictwo, bo w wierszach pojawiają się słowa rzadko używane na co dzień.

Poezja rozwija również sferę emocjonalną i społeczną. Wiersz może być śmieszny, czuły albo trochę smutny, a rozmowa o tym, jak się czujemy, słuchając go, uczy nazywania emocji. Recytowanie przed grupą buduje odwagę i pewność siebie, a wspólne mówienie wierszy chórem daje poczucie przynależności. Zabawy ruchowe do wierszy łączą słowo z ruchem i ćwiczą koordynację, czyli pracują także na sferę fizyczną. Wreszcie Dzień Poezji uczy, że słowa mogą być zabawą i że każdy, także dziecko, może być twórcą.

Ciekawostki o poezji dla dzieci

Opowiedz dzieciom trzy lub cztery ciekawostki na jedno spotkanie, a resztę zostaw na kolejne dni. Przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, czy wiersze były na świecie, zanim ludzie nauczyli się pisać?”, i dopiero potem odpowiedz.

• Wiersze są starsze od pisma. Zanim ludzie nauczyli się pisać, opowiadali sobie wiersze na głos i uczyli się ich na pamięć, żeby przekazać je dzieciom i wnukom.
• Rym pomaga zapamiętać. Łatwiej zapamiętać słowa, które się rymują, dlatego tyle wyliczanek i rymowanek zna się latami.
• Wiersz ma rytm jak muzyka. Można go wyklaskać, wystukać albo przetańczyć, tak jak piosenkę.
• Niektóre słowa w wierszach udają dźwięki. Takie słowa jak „stuk”, „puf”, „szu” naśladują to, co słychać, i dzięki nim wiersz aż gra.
• W Japonii pisze się bardzo krótkie wiersze. Nazywają się haiku i mają tylko trzy linijki, zwykle o przyrodzie i porach roku.
• Wiersz może mieć kształt obrazka. Poeci czasem układają słowa tak, że tworzą rysunek, na przykład drzewo, deszcz albo serce.
• Są wiersze, które łamią język. W wierszu Jana Brzechwy „Chrząszcz” jest tyle trudnych głosek, że nawet dorośli się mylą.
• Kołysanki to też poezja. Mają spokojny rytm, który pomaga zasnąć, i śpiewa się je dzieciom na całym świecie.
• Polscy poeci dostali Nagrodę Nobla. To najważniejsza nagroda na świecie, a otrzymali ją między innymi Czesław Miłosz i Wisława Szymborska.
• Wiersz nie musi się rymować. Bywają wiersze bez rymów, ale nadal mają swój rytm i piękne słowa.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Najmłodsze dzieci poznają poezję przez ruch, dotyk i powtarzanie. Wybieraj krótkie rymowanki i powtarzaj je wiele razy, bo właśnie powtarzanie sprawia maluchom największą radość.

Paluszkowy wierszyk

Usiądź z dziećmi w kole i powiedz krótką rymowankę, pokazując do niej ruchy palcami. Możesz użyć rymowanki serwisu: „Ten paluszek to dziadziuś, ten obok to babunia, ten to tata, ta to mama, a najmniejszy maluch z nami”. Przy każdym wersie dotykasz kolejnego palca, a dzieci naśladują to na swoich dłoniach. Powtarzajcie wierszyk kilka razy, coraz ciszej, aż na końcu zostaje sam szept. Zabawa rozwija sprawność dłoni, uczy nazw członków rodziny i daje dzieciom pierwsze doświadczenie rytmu słów.

Hopsa na kolanach

To zabawa, do której przyda się pomoc drugiego dorosłego albo można ją zrobić z pluszakami. Dzieci siadają na podłodze z pluszakiem na kolanach i kołyszą go w rytm krótkiej rymowanki mówionej przez ciebie, na przykład: „Jedzie misio na koniku, patataj, patataj, a na końcu wierszyka, hop, do góry, raz”. Na słowo „hop” dzieci unoszą pluszaka wysoko. Mów raz wolno, raz szybko, żeby maluchy wyczuły zmianę rytmu. Zabawa uczy słuchania rytmu, czekania na sygnał i sprawia dużo radości.

Głośno i szeptem

Wybierz krótką, dwu- albo czterowersową rymowankę, którą dzieci już trochę znają. Pokazujesz dwa obrazki: lwa i myszkę. Gdy trzymasz lwa, wszyscy mówią rymowankę głośno i grubym głosem, a gdy trzymasz myszkę, cichutko i cienko. Potem dodaj trzeci obrazek, śpiącego misia, przy którym wierszyk trzeba powiedzieć bezgłośnie, samymi ustami. Zabawa ćwiczy aparat mowy, panowanie nad głosem i uwagę.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzy- i czterolatki świetnie słyszą rymy, jeśli dostaną podpowiedź w postaci obrazka, i uwielbiają odgrywać wiersze.

Brakujące słowo

Przygotuj kilka krótkich rymowanych zdań własnego pomysłu i obrazki słów, które je kończą, na przykład: „Na łące skacze mały kot, a potem wskakuje na wysoki…” i obrazek płotu. Czytasz zdanie, zatrzymujesz się przed ostatnim słowem, a dzieci wybierają spośród trzech obrazków ten, który się rymuje. Przy każdej odpowiedzi powtórzcie obie rymujące się pary razem: kot i płot. Z czasem dzieci zaczną zgadywać bez obrazków. Zabawa rozwija słuch fonematyczny i pokazuje, czym jest rym.

Wiersz w teatrzyku

Wybierz krótki, zabawny wiersz z wyraźną akcją, na przykład „Kaczkę-dziwaczkę” Jana Brzechwy, i przeczytaj go dzieciom dwa razy. Za drugim razem przydziel role: kaczka, przekupki, kucharz, a pozostałe dzieci są publicznością, która robi efekty dźwiękowe. Czytasz wiersz trzeci raz, a aktorzy odgrywają go gestem i ruchem, bez uczenia się tekstu na pamięć. Po przedstawieniu zamieńcie się rolami. Zabawa uczy rozumienia treści wiersza i wyrażania jej ruchem.

Wiersz w pudełku

Wybierz wiersz, w którym występuje dużo przedmiotów, na przykład „Na straganie” Jana Brzechwy, i przygotuj pudełko z odpowiednimi prawdziwymi warzywami albo ich obrazkami. Podczas czytania dziecko, które trzyma dany przedmiot, podnosi go wysoko, gdy usłyszy jego nazwę. Za drugim razem zamieńcie się przedmiotami, a dzieci próbują przypomnieć sobie, co warzywo mówiło w wierszu. Jeśli używasz prawdziwych warzyw, najpierw sprawdź, czy nikt w grupie nie ma na nie alergii, i nie podawaj ich do jedzenia bez zgody rodziców. Zabawa ćwiczy uważne słuchanie i pamięć.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki mogą już tworzyć własne rymy i wspólne wiersze, więc tu stają się poetami.

Wspólny wiersz z obrazków

Ułóż na dywanie kilkanaście obrazków związanych z wiosną: słońce, kwiat, ptak, deszcz, żaba, drzewo, motyl, trawa. Dzieci wybierają po jednym obrazku i mówią o nim jedno zdanie, a ty zapisujesz je na dużym arkuszu. Następnie razem szukacie zdań, które się rymują, i próbujecie tak zmienić końcówki, żeby powstały pary. Po kilku próbach zapisz gotowy wiersz grupy, przeczytajcie go chórem i nadajcie mu tytuł. Zabawa uczy, że wiersz można stworzyć razem, i ćwiczy układanie zdań.

Wiersz na bębenku

Wybierz krótki fragment rymowanki i najpierw powiedz go spokojnie, wyraźnie akcentując rytm. Potem dzieci wystukują ten rytm na bębenkach, na kolanach albo drewnianymi pałeczkami, mówiąc słowa w myślach. Na koniec jedna grupa mówi wiersz, a druga wystukuje rytm, i następuje zamiana. Pokaż też, że ten sam wiersz można powiedzieć jak marsz, jak kołysankę i jak wyścig, a rytm zmienia jego nastrój. Zabawa pokazuje związek poezji z muzyką i ćwiczy poczucie rytmu.

Mały poeta na krześle

Ustaw w sali krzesło poety, udekorowane szarfą albo kolorowym materiałem. Każde chętne dziecko może na nim usiąść i powiedzieć ulubioną rymowankę, wierszyk albo nawet samodzielnie wymyślone dwa zdania, które się rymują. Publiczność słucha w ciszy, a potem nagradza poetę brawami na różne sposoby, na przykład cichymi oklaskami palcami albo tupaniem. Nikogo nie zmuszaj do występu, a nieśmiałe dzieci mogą recytować razem z kolegą albo do pluszaka. Zabawa buduje odwagę i uczy uważnego słuchania innych.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie potrafią już pisać krótkie teksty i liczyć sylaby, więc Dzień Poezji może być dniem próby pióra i poetyckich eksperymentów.

Haiku o wiośnie

Opowiedz uczniom, że w Japonii pisze się krótkie wiersze o przyrodzie, które mają trzy linijki. Wyjaśnij, że w tradycyjnym haiku pierwsza linijka ma pięć sylab, druga siedem, a trzecia znowu pięć, ale dzieci mogą traktować tę zasadę jako podpowiedź, a nie sztywny przepis. Wyjdźcie na chwilę na podwórko albo popatrzcie przez okno i zapiszcie, co widać: kolory, dźwięki, zapachy. Potem każdy uczeń układa jedno haiku o wiośnie i wystukuje sylaby palcami. Zajęcia ćwiczą liczenie sylab, uważną obserwację i zwięzłe pisanie.

Wiersz w kształcie

Pokaż uczniom, że wiersz można ułożyć tak, żeby jego słowa tworzyły obrazek. Uczniowie wybierają temat, na przykład deszcz, słońce albo drzewo, i najpierw lekko rysują ołówkiem kontur. Następnie wpisują słowa albo krótkie zdania wzdłuż konturu, tak że np. słowa o deszczu spadają w dół kartki jak krople. Na koniec ścierają ołówkowy kontur i zostaje sam wiersz-obraz. Zajęcia łączą poezję z plastyką i uczą, że wygląd tekstu też coś wyraża.

Poezja na sznurku

Rozciągnij w klasie albo na korytarzu sznurek i przygotuj klamerki. Każdy uczeń przepisuje na kolorową kartkę swój ulubiony krótki wiersz dla dzieci albo zapisuje własną rymowankę, podpisuje autora i ozdabia kartkę rysunkiem. Kartki trafiają na sznurek, a przez cały dzień inne klasy i rodzice mogą przyjść i poczytać. Przy okazji porozmawiajcie o tym, dlaczego zawsze podpisujemy autora wiersza i że cudzego wiersza nie wolno podpisywać własnym imieniem. Zajęcia uczą szacunku dla twórczości i dają uczniom radość z pokazania swojej pracy.

Rymowy łańcuch

Uczniowie siedzą w kole. Pierwsza osoba mówi słowo, na przykład „kot”, a następna musi podać słowo, które się z nim rymuje, na przykład „płot”, i kolejna znowu, na przykład „młot”. Gdy ktoś nie znajdzie rymu, zaczyna nowy łańcuch od nowego słowa. Potem uczniowie w parach wybierają dwie rymujące się pary i układają z nich dwuwierszowy wierszyk. Zajęcia ćwiczą szybkie myślenie, bogacą słownictwo i przygotowują do samodzielnego pisania.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy wycinasz wcześniej sama.

Ilustracja do wiersza

• kartka A4 albo A3
• kredki, farby, pastele
• wydrukowany krótki wiersz dla dzieci

Przeczytaj dzieciom krótki wiersz dwa razy i poproś, żeby zamknęły oczy i wyobraziły sobie, co się w nim dzieje. Potem każde dziecko rysuje swoją ilustrację do wiersza. Starsze dzieci mogą narysować komiks z kilku okienek, w którym każde okienko to jedna zwrotka. Po skończeniu porównajcie ilustracje i porozmawiajcie, dlaczego ten sam wiersz każdy zobaczył inaczej.

Słoik słów

• duży słoik z tworzywa albo pudełko
• paski kolorowego papieru
• flamastry
• naklejki i bibuła do ozdobienia

Dzieci ozdabiają pudełko albo słoik, a potem wspólnie zbieracie do niego piękne słowa, czyli takie, które lubią słyszeć, na przykład „tęcza”, „miękki”, „szeleści”. Starsze dzieci zapisują je same, a za młodsze pisze nauczyciel. Słowa ze słoika będą potem materiałem do układania wierszy. Słoik może zostać w sali na dłużej i napełniać się przez cały miesiąc.

Zakładka poety

• pasek brystolu
• kredki, farby, pieczątki
• dziurkacz (obsługuje dorosły) i kawałek wstążki

Dzieci ozdabiają pasek brystolu kolorowymi wzorami. Starsze dzieci wpisują na zakładce swój wymyślony dwuwiersz albo tytuł ulubionego wiersza, a za młodsze zrobi to nauczyciel. Dorosły dziurkuje górę zakładki i przewleka wstążkę. Gotowa zakładka może trafić do domu, do ulubionej książki z wierszami.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Wiersze mają swój rytm, więc bardzo łatwo zamieniają się w taniec i zabawę ruchową.

Wiersz do tańca

Wybierz krótką, rytmiczną rymowankę i ustal z dziećmi ruch do każdego wersu: pierwszy wers to kroki w miejscu, drugi to obrót, trzeci to klaskanie, a czwarty to przysiad. Najpierw mówicie wiersz powoli i wykonujecie ruchy, potem coraz szybciej. Na koniec dzieci w parach wymyślają własne ruchy do tego samego wiersza i pokazują je grupie. Zabawa łączy słowo z ruchem i ćwiczy pamięć ruchową.

Rym czy nie rym?

Dzieci stoją w rozsypce. Mówisz dwa słowa: jeśli się rymują, jak „mysz” i „cisz”, dzieci podskakują, a jeśli nie, jak „mysz” i „kot”, kucają. Zacznij od łatwych par, a potem przyspieszaj. Dla starszych dzieci możesz dodać trzecią możliwość: jeśli oba słowa zaczynają się tak samo, stają na jednej nodze. Zabawa uczy słuchania końcówek słów i szybkiej reakcji.

Poetycka chusta

Dzieci trzymają brzegi chusty animacyjnej. Mówicie razem krótką rymowankę, a chusta porusza się w jej rytmie: przy spokojnych wersach delikatnie faluje, przy wesołych podskakuje wysoko. Na ostatnie słowo wiersza wszyscy unoszą chustę w górę i szybko pod nią wbiegają, tworząc namiot. Pod chustą szepczecie ostatnią linijkę jeszcze raz. Zabawa uczy współpracy i wyczucia rytmu.

Scenariusz zajęć: Dzień Poezji w przedszkolu

Temat	Wiosenny wiersz naszej grupy
Grupa wiekowa	5-6 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko rozpoznaje słowa, które się rymują; słucha wiersza ze zrozumieniem; współtworzy wspólny wiersz; wypowiada się przed grupą
Pomoce	tomik wierszy dla dzieci, obrazki wiosenne, duży arkusz papieru, flamastry, bębenki, chusta animacyjna, kredki i kartki
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): witasz dzieci rymowanką i mówisz, że dziś jest święto wierszy i pierwszy dzień wiosny. 2. Ciekawostki (5 minut): trzy ciekawostki (wiersze starsze od pisma, rytm, haiku), przed każdą pytanie do dzieci. 3. Słuchanie wiersza (7 minut): czytasz krótki wiersz dla dzieci dwa razy, a dzieci mówią, co zapamiętały. 4. Rym czy nie rym? (6 minut): zabawa ruchowa z podskokami i przysiadami. 5. Wspólny wiersz z obrazków (10 minut): dzieci układają zdania, szukacie rymów i zapisujecie wiersz grupy. 6. Poetycka chusta (5 minut): wspólne mówienie wiersza grupy z chustą. 7. Ilustracja (7 minut): dzieci rysują obrazek do wiersza grupy.
Zakończenie	Wiersz grupy zawisa na tablicy razem z ilustracjami, a chętne dzieci siadają na krześle poety i mówią go na głos.
Ewaluacja	Dzieci podają jedną parę słów, które się rymują, i pokazują kciukiem, czy podobało im się tworzenie wiersza. Obserwuj, kto samodzielnie znalazł rym.

Pamiętaj, że Dzień Poezji to nie konkurs. Dzieci, które nie chcą występować, mogą uczestniczyć jako publiczność, rysować albo mówić wiersz chórem razem z innymi. Presja na recytację przed grupą może zniechęcić do poezji na długo. Lepiej, żeby dzieci wyszły z zajęć z poczuciem, że wiersze są zabawą, którą można robić samemu i z kolegami.

Książki, wiersze i piosenki

Najmłodszym przeczytaj „Lokomotywę” i „Ptasie radio” Juliana Tuwima, w których słowa naśladują dźwięki, oraz „Kaczkę-dziwaczkę” i „Na straganie” Jana Brzechwy. Starszym przedszkolakom i uczniom polecamy wiersz Jana Brzechwy „Chrząszcz”, który jest świetnym ćwiczeniem wymowy, oraz „Abecadło” i „Kapuśniaczek” Juliana Tuwima. Z twórczości Marii Konopnickiej sięgnij po wiersz „Stefek Burczymucha”, który opowiada o chłopcu przechwalającym się odwagą. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Mam w kieszeni dwa wyrazy: kot i płot, pasują od razu. Gdy się słowa ładnie zgrają, to wierszyki powstają.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Wiosna idzie, słońce świeci, piszą wiersze wszystkie dzieci. Rym do rymu, słowo w słowo, i już wiersz jest, gotowo!

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „21 marca obchodzimy Światowy Dzień Poezji i pierwszy dzień wiosny. Będziemy słuchać wierszy, układać rymy i tworzyć wiersz naszej grupy. Prosimy, aby dzieci przyniosły ulubioną książkę z wierszami.”. Jako zadanie do domu zaproponuj rodzinne przeczytanie jednego wiersza na głos i narysowanie do niego obrazka. W klasach 1-3 może to być nauczenie się krótkiego wiersza albo napisanie wspólnie z rodzicem rodzinnej rymowanki. Poproś rodziców, żeby zapytali dziecko, jaki wiersz zapamiętało, i pozwolili mu go opowiedzieć.

Chętni rodzice, dziadkowie albo babcie mogą przyjść do przedszkola i przeczytać dzieciom wiersz, który sami pamiętają z dzieciństwa. To piękny sposób na pokazanie, że poezja łączy pokolenia. Możesz też zorganizować małą wystawę tomików przyniesionych z domów. Udział ma być dobrowolny, bez presji na nikogo.

Najczęstsze pytania