Dzień Nauczyciela (14 października): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Dzień Nauczyciela obchodzimy w Polsce 14 października, a jego oficjalna nazwa to Dzień Edukacji Narodowej. Data przypomina rocznicę powołania Komisji Edukacji Narodowej w 1773 roku, a samo święto nauczycieli ma już ponad pół wieku. Dzień nauczyciela w przedszkolu to trochę nietypowe święto, bo zajęcia prowadzi zwykle osoba, która sama jest bohaterką dnia. Dlatego warto zamienić je w święto całej placówki: dzieci dziękują wszystkim, którzy się nimi opiekują, czyli nauczycielkom, pomocom, kucharkom, paniom sprzątającym, woźnemu i dyrekcji.

We wpisie znajdziesz historię święta z wyjaśnieniem, skąd się wzięły dwie nazwy i dwie daty, ciekawostki o dawnej szkole do przeczytania dzieciom i zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat oraz klasy 1-3. Do tego prace plastyczne, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, propozycje książek i pomysły na współpracę z rodzicami. Zabawy są pomyślane tak, żeby dzieci same przygotowały podziękowania i niespodzianki, a nauczycielka mogła je poprowadzić bez skrępowania. Część z nich możesz też przekazać koleżance z innej grupy albo rodzicom z rady rodziców.

Historia Dnia Nauczyciela

Historia święta zaczyna się w XVIII wieku. 14 października 1773 roku Sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, w skrócie KEN, na wniosek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Polska historiografia uznaje ją za pierwszy w Polsce i w Europie urząd oświatowy o charakterze nowoczesnego ministerstwa edukacji. Komisja przejęła majątek rozwiązanego wtedy zakonu jezuitów i z tych pieniędzy utrzymywała szkoły. Zbudowała system szkół na trzech poziomach: szkoły parafialne, szkoły średnie i dwa uniwersytety, w Krakowie i w Wilnie.

Komisja zadbała też o to, czego dzieci się uczą. Powołane przez nią Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych przygotowało kilkadziesiąt podręczników, a wiele polskich słów naukowych, których używamy do dziś, pojawiło się właśnie w tych książkach. Od 1780 roku język polski stał się w szkołach osobnym przedmiotem. To wszystko działo się w trudnym czasie, tuż po pierwszym rozbiorze Polski, dlatego KEN pamięta się jako wielki wysiłek, żeby mądrze wychować młode pokolenie. Rocznicę jej powołania wybrano później na święto nauczycieli.

Samo święto nauczycieli jest dużo młodsze. W 1972 roku uchwalono Kartę praw i obowiązków nauczyciela, która wprowadziła Dzień Nauczyciela obchodzony 14 października. W 1982 roku nowa ustawa, Karta Nauczyciela, zmieniła nazwę na Dzień Edukacji Narodowej i tak jest do dziś. Nazwa podkreśla, że to święto całej oświaty, a więc także pracowników administracji i obsługi szkół i przedszkoli. W mowie potocznej wszyscy i tak mówią o Dniu Nauczyciela, a dzieci o święcie pani.

Warto wiedzieć, że na świecie jest jeszcze jedna data. 5 października obchodzi się Światowy Dzień Nauczyciela, ogłoszony przez UNESCO w 1994 roku w rocznicę dokumentu o statusie nauczyciela przyjętego 5 października 1966 roku. W Polsce to święto nie jest głównym, a przedszkola i szkoły świętują 14 października. Jeśli ktoś w kalendarzu świąt nietypowych zobaczy 5 października, nie ma pomyłki: to po prostu dwa różne święta tego samego zawodu.

Po co obchodzić Dzień Nauczyciela z dziećmi

Dla dzieci to przede wszystkim lekcja wdzięczności. Kilkulatek często nie zauważa, że ktoś rano ugotował zupę, umył podłogę w łazience i przygotował farby do zajęć. Gdy dzieci idą z laurką do kuchni albo do sekretariatu, zaczynają widzieć ludzi, którzy pracują dla nich na co dzień. To ważna praca w sferze społecznej i emocjonalnej: dziecko uczy się mówić „dziękuję” nie z grzeczności, tylko dlatego, że rozumie, za co dziękuje. Dorośli z kolei dostają sygnał, że ich praca jest zauważona, co w przedszkolnej codzienności zdarza się rzadko.

Drugi cel to budowanie dobrego nastawienia do nauki. Zabawy w szkołę dawniej i dziś, pisanie patyczkiem maczanym w farbie i rozmowy o tym, czego ktoś uczył się w dzieciństwie, pokazują, że uczenie się jest ciekawe i ma długą historię. Starsze przedszkolaki, które za rok czy dwa pójdą do szkoły, oswajają się z nią w bezpiecznej zabawie. Uczniowie klas 1-3 poznają kawałek historii Polski i uczą się, skąd wzięło się słowo edukacja w nazwie święta. Zabawy ruchowe i muzyczne dają dzieciom okazję, żeby przygotować dla dorosłych mały występ i poczuć dumę z własnej pracy.

Ciekawostki o szkole i nauczycielach dla dzieci

Przeczytaj dzieciom trzy lub cztery ciekawostki na jedno spotkanie, a resztę zostaw na kolejne dni. Przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, czym pisały dzieci, kiedy nie było długopisów?”, i dopiero potem przeczytaj odpowiedź.

• Dawniej dzieci pisały gęsim piórem. Końcówkę pióra maczało się w atramencie, który stał na ławce w małym kałamarzu.
• W starych szkolnych ławkach był otwór na kałamarz. Dzięki temu atrament nie przewracał się na zeszyt.
• Małe dzieci pisały kiedyś na tabliczkach. Tabliczka była z ciemnego kamienia, a pisało się na niej rysikiem. Napis dało się zetrzeć i pisać od nowa.
• Słowo pedagog pochodzi z języka greckiego. W starożytnej Grecji pedagogiem nazywano opiekuna, który prowadził dziecko do szkoły.
• Po łacinie nauczyciel to magister. Stąd wzięło się słowo mistrz, bo nauczyciel to ktoś, kto dobrze coś umie i pokazuje to innym.
• Komisja Edukacji Narodowej zadbała, żeby dzieci uczyły się z polskich podręczników. Wcześniej w szkołach bardzo dużo uczono po łacinie.
• Przedszkole wymyślono w Niemczech. Friedrich Fröbel nazwał je ogrodem dziecięcym, bo uważał, że dzieci rosną jak rośliny, gdy się o nie dba.
• Nauczyciele też się uczą. Po skończeniu studiów wciąż chodzą na kursy i szkolenia, żeby uczyć jeszcze lepiej.
• Nauczyciele mają dwa święta. W Polsce 14 października, a na całym świecie 5 października.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Z najmłodszymi nie tłumacz historii, tylko pokaż, że dziś jest dzień, w którym mówimy „dziękuję” ludziom z przedszkola. Pomoce mają być duże i bezpieczne, bez drobnych elementów, które mieszczą się w buzi.

Kto się nami opiekuje?

Przygotuj duże zdjęcia albo rysunki osób pracujących w przedszkolu: nauczycielek, pomocy, kucharki, pani sprzątającej i dyrektorki. Siadacie w kole, a ty pokazujesz zdjęcie i pytasz: „Kto to jest? Co robi pani Basia?”. Dzieci mówią albo pokazują ruchem, na przykład mieszanie w garnku albo zamiatanie. Potem przy każdym zdjęciu wszyscy razem posyłają całusa i mówią „dziękujemy”. Zabawa uczy nazywania osób z otoczenia, ich zajęć i gestu wdzięczności.

Dzwoneczek zaprasza

Weź mały dzwonek i powiedz, że w szkole dzwonek mówi dzieciom, kiedy zaczyna się zabawa, a kiedy odpoczynek. Gdy dzwonek dzwoni szybko, dzieci biegają po sali, gdy dzwoni wolno, chodzą na palcach, a gdy milknie, siadają na dywanie. Potem każde dziecko może raz zadzwonić dzwonkiem, a grupa reaguje na jego sygnał. Zabawa ćwiczy reagowanie na dźwięk, samokontrolę i daje dzieciom poczucie sprawczości, gdy to one dają sygnał.

Bukiet dla pani

Przygotuj duży arkusz szarego papieru z narysowanym wazonem i miseczki z farbą w kilku kolorach. Każde dziecko odbija dłoń nad wazonem, a ty dorysowujesz łodyżki, tak że powstaje bukiet kolorowych dłoni. Przy każdym odbiciu mówicie razem, dla kogo jest ten kwiatek: dla pani kucharki, dla pani sprzątającej, dla cioci z grupy. Bukiet zawieszacie w holu. Zabawa daje dzieciom radość z farb, a przy okazji uczy, że prezent można zrobić wspólnie.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzy- i czterolatki lubią odwracać role i sprawdzać, jak to jest być dorosłym. W tym dniu to one mogą na chwilę zostać nauczycielem.

Wycieczka z podziękowaniami

Umów się wcześniej z pracownikami przedszkola, że grupa odwiedzi ich w miejscu pracy: w kuchni, w pralni, w sekretariacie i w gabinecie dyrektorki. Dzieci niosą drobny prezent, na przykład kwiatek z bibuły albo rysunek, i mówią przygotowane wcześniej zdanie „Dziękujemy, że pani dla nas gotuje”. W każdym miejscu pracownik opowiada krótko, co robi, i pokazuje jedną ciekawą rzecz, na przykład duży garnek albo pieczątkę. Pamiętaj o zasadach bezpieczeństwa w kuchni i pralni, dzieci stoją w progu i niczego nie dotykają bez pozwolenia. Zabawa uczy poznawania otoczenia i szacunku dla każdej pracy.

Ja jestem panią

Wybrane dziecko zostaje na chwilę nauczycielem: siada na twoim krześle, dostaje dzwonek i prowadzi krótką zabawę, którą grupa dobrze zna, na przykład „Głowa, ramiona” albo liczenie do pięciu. Ty siadasz wśród dzieci i wykonujesz polecenia jak wszyscy. Po zabawie zapytaj małego nauczyciela, czy łatwo jest prowadzić grupę i co było najtrudniejsze. Kolejne dzieci mogą próbować w następnych dniach. Zabawa rozwija odwagę wypowiadania się przed grupą i pokazuje, że prowadzenie innych wymaga cierpliwości.

Co jest w torbie pani?

Przygotuj torbę albo pudełko z przedmiotami, których używasz w pracy: kredą, książką, dzwonkiem, gwizdkiem, nożyczkami z zaokrąglonymi końcami, pędzlem i kartą obecności. Dzieci po kolei wkładają rękę do torby, dotykiem zgadują, co to jest, i dopiero wtedy wyjmują przedmiot. Potem mówią, do czego pani go używa. Na koniec możesz dodać przedmiot-niespodziankę, na przykład kubek z ulubioną herbatą, i powiedzieć, że nauczyciel też potrzebuje odpoczynku. Zabawa ćwiczy zmysł dotyku i słownictwo.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki interesują się szkołą, do której niedługo pójdą, więc to dobry moment na porównanie szkoły dawniej i dziś.

Szkoła babci, szkoła wnuczka

Przygotuj dwa zestawy obrazków: dawna klasa z drewnianymi ławkami, tabliczką, gęsim piórem, kałamarzem i tornistrem ze skóry oraz współczesna klasa z tablicą interaktywną, długopisem, plecakiem i tabletem. Pomieszaj obrazki i poproś dzieci, żeby w parach rozdzieliły je na „dawniej” i „dziś”. Potem porozmawiajcie, co się zmieniło, a co zostało takie samo, na przykład nauczyciel, książki i koledzy z klasy. Zabawa ćwiczy porównywanie, klasyfikowanie i rozumienie upływu czasu.

Pisanie patyczkiem

Rozdaj dzieciom patyczki do szaszłyków z zaokrąglonym końcem albo stare pędzelki i miseczki z rozwodnioną farbą plakatową. Dzieci maczają patyczek w farbie i próbują napisać na kartce swój znaczek, pierwszą literę imienia albo szlaczek, zupełnie jak dawni uczniowie gęsim piórem. Szybko odkrywają, że trzeba maczać często i uważać na kleksy. Przy patyczkach pilnuj, żeby dzieci nie biegały z nimi i trzymały je nisko nad stołem. Zabawa rozwija precyzję ruchów dłoni i przygotowuje do nauki pisania.

Wywiad z panią

Dzieci w małych grupach układają z twoją pomocą trzy pytania do wybranej osoby z przedszkola, na przykład „Czy lubiła pani chodzić do szkoły?”, „Kim chciała pani zostać, gdy była pani mała?” i „Co jest najfajniejsze w pani pracy?”. Potem idą z mikrofonem z rolki do tej osoby i zadają pytania, a ty zapisujesz odpowiedzi. Po powrocie każda grupa opowiada, czego się dowiedziała. Zabawa uczy formułowania pytań, słuchania i uważnego zapamiętywania odpowiedzi.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie potrafią już czytać i pisać, więc mogą poznać kawałek historii KEN i samodzielnie przygotować coś dla nauczycieli.

Oś czasu święta

Narysuj na tablicy długą linię i zaznacz na niej trzy daty: 1773, 1972 i 1982. Uczniowie dostają karteczki z opisami wydarzeń: powołanie Komisji Edukacji Narodowej, wprowadzenie Dnia Nauczyciela, zmiana nazwy na Dzień Edukacji Narodowej. Czytają je w parach i przyklejają przy właściwej dacie, a potem liczą, ile lat minęło od powołania KEN. Na koniec dopisujecie na osi datę urodzin uczniów, żeby zobaczyć, jak daleko sięga ta historia. Zajęcia ćwiczą czytanie ze zrozumieniem, orientację w czasie i działania na dużych liczbach z pomocą nauczyciela.

Przepis na dobrego nauczyciela

Uczniowie w grupach piszą przepis w formie kulinarnej: składniki i sposób przygotowania. Składnikami mogą być cierpliwość, uśmiech, szczypta żartu, dużo wiedzy i garść dobrych pomysłów, a sposób przygotowania opisuje, co z nimi zrobić, na przykład „Wymieszaj cierpliwość z uśmiechem i dodawaj po trochu codziennie”. Przepisy odczytujecie na głos, a potem trafiają na plakat dla nauczycieli szkoły. Zajęcia ćwiczą pisanie tekstu użytkowego i przymiotniki opisujące cechy człowieka.

Uczeń uczy

Klasa dzieli się na małe zespoły, a każdy przygotowuje pięciominutową lekcję dla młodszej grupy przedszkolnej albo dla zerówki: krótką zabawę, zagadki, naukę rymowanki albo pokaz prostego eksperymentu. Uczniowie planują, czego potrzebują, kto co mówi i jak sprawdzą, czy maluchy zrozumiały. Po lekcji rozmawiacie, co się udało i co było trudne w roli nauczyciela. Zajęcia uczą planowania, współpracy i jasnego tłumaczenia, a przy okazji budują więź między starszymi i młodszymi dziećmi.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy wycinasz wcześniej sama. Prace z tego dnia to zwykle prezenty, więc zadbaj, żeby każdy pracownik przedszkola dostał coś od dzieci.

Medal za dobrą pracę

• koło z żółtego albo pomarańczowego brystolu
• wstążka albo pasek bibuły
• kredki, klej, dziurkacz (obsługuje dorosły)

Dzieci ozdabiają koło i rysują na nim symbol pracy osoby, która dostanie medal: garnek dla kucharki, miotłę dla pani sprzątającej, książkę dla nauczycielki, klucz dla konserwatora. Dorosły dziurkuje otwór i przewleka wstążkę albo pasek bibuły. Medale wręczacie podczas uroczystego apelu albo w czasie wycieczki z podziękowaniami. Praca jest prosta, a obdarowani długo ją pamiętają.

Zakładka do książki

• pasek sztywnego papieru długości dłoni dorosłego
• farby, kredki, flamastry
• włóczka na chwost (dla starszych)

Dzieci malują pasek albo robią na nim odciski palców w kształcie gąsienicy, kwiatków lub biedronek. Na odwrocie dorosły albo uczeń wpisuje krótkie podziękowanie i imię dziecka. Starsze dzieci wiążą na górze chwost z kilku nitek włóczki, a dorosły robi dziurkę. Zakładka to prezent, który naprawdę przyda się nauczycielowi.

Plakat „Dziękujemy”

• duży arkusz szarego papieru
• kolorowy papier, bibuła, klej
• zdjęcia dzieci albo ich autoportrety

Na środku arkusza piszecie duże słowo „Dziękujemy”. Każde dziecko rysuje swój autoportret albo dokleja zdjęcie, a obok dyktuje jedno zdanie o tym, za co dziękuje, na przykład „Za pyszne naleśniki” albo „Za to, że pani mnie przytuliła, jak płakałem”. Plakat wisi przez tydzień przy wejściu do przedszkola. Rodzice chętnie go czytają, a pracownicy widzą, co dzieci naprawdę zauważają.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Zabawy ruchowe w tym dniu mogą mieć szkolny klimat: dzwonek, przerwa i plecak pełen książek.

Dzwonek na przerwę

Dzieci siedzą na krzesełkach jak w ławkach, a ty jesteś nauczycielem. Na sygnał dzwonka ogłaszasz przerwę i dzieci biegają, skaczą albo tańczą do muzyki, a na ponowny dzwonek muszą szybko wrócić na swoje miejsca i usiąść prosto. Za każdym razem zmieniaj polecenie na przerwę, na przykład „przerwa na podskoki” albo „przerwa na chodzenie tyłem”. Zabawa ćwiczy reagowanie na sygnał, orientację w przestrzeni i przygotowuje do szkolnego rytmu.

Spakuj plecak

Podziel dzieci na drużyny. Na końcu sali leżą przedmioty: książka, piórnik z kartonu, woreczek jako kanapka, szarfa jako szalik i klocek jako gumka. Dzieci po kolei biegną, wybierają jedną rzecz potrzebną do szkoły i wkładają ją do plecaka albo torby drużyny. Na koniec sprawdzacie, czy w plecaku nie ma nic zbędnego, jeśli dołożysz na przykład piłkę do kąpieli albo patelnię z kącika kuchennego. Zabawa rozwija szybkość, współpracę i logiczne myślenie.

Orkiestra dla pani

Rozdaj dzieciom instrumenty perkusyjne: bębenki, tamburyna, grzechotki, kołatki i trójkąty. Wybierzcie znaną piosenkę z repertuaru grupy i przećwiczcie akompaniament: bębenki grają na raz, grzechotki na dwa, a trójkąty tylko na końcu zwrotki. Na koniec dajcie koncert dla pracowników przedszkola, którzy przyjdą do sali. Zabawa ćwiczy poczucie rytmu, współpracę w zespole i daje dzieciom radość występu.

Scenariusz zajęć na Dzień Nauczyciela w przedszkolu

Temat	Dziękujemy tym, którzy się nami opiekują
Grupa wiekowa	5-6 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko wie, jakie osoby pracują w przedszkolu i czym się zajmują; wie, że 14 października to święto nauczycieli i całej edukacji; potrafi podziękować za konkretną rzecz; porównuje szkołę dawniej i dziś
Pomoce	zdjęcia pracowników przedszkola, obrazki dawnej i współczesnej klasy, patyczki i farba, dzwonek, koła z brystolu na medale, kredki, instrumenty perkusyjne
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): dzwonek oznajmia początek „lekcji”, a ty mówisz, że dziś jest święto nauczycieli i wszystkich, którzy pracują w przedszkolu. 2. Ciekawostki (6 minut): trzy ciekawostki (gęsie pióro, tabliczka, dwa święta nauczycieli), przed każdą pytanie do dzieci. 3. Szkoła babci, szkoła wnuczka (7 minut): rozdzielanie obrazków na „dawniej” i „dziś”. 4. Pisanie patyczkiem (7 minut): próba pisania znaczka albo litery patyczkiem maczanym w farbie. 5. Dzwonek na przerwę (6 minut): zabawa ruchowa z reakcją na dzwonek. 6. Kto się nami opiekuje? (6 minut): rozmowa przy zdjęciach pracowników i wybór, komu kto zrobi medal. 7. Medal za dobrą pracę (8 minut): ozdabianie medali z symbolami zawodów.
Zakończenie	Grupa idzie wręczyć medale pracownikom przedszkola albo zaprasza ich do sali na krótki koncert z instrumentami i wspólne „Sto lat”.
Ewaluacja	Dzieci pokazują kciuk w górę, w bok albo w dół przy pytaniach: czy wiesz, kto gotuje w przedszkolu obiady, i czy wiesz, czym pisały dzieci dawno temu. Obserwuj, czy dzieci przy wręczaniu medali potrafią powiedzieć, za co dziękują.

Jeśli chcesz poczęstować pracowników albo dzieci czymś słodkim, sprawdź wcześniej alergie i zapytaj rodziców o zgodę, a najlepiej postaw na owoce albo domowe ciasteczka upieczone razem z grupą. Uroczystość nie musi być duża ani oficjalna. Dla pracowników kuchni i obsługi największą wartość ma zwykle to, że dzieci przyszły do nich osobiście. Zadbaj, żeby nikt z zespołu nie został pominięty, bo to przykre w dniu, który ma łączyć całą placówkę.

Książki, wiersze i piosenki

Starszym przedszkolakom i uczniom klas 1-3 przeczytaj fragmenty „Akademii pana Kleksa” Jana Brzechwy, historii najdziwniejszej szkoły, w której uczy się między innymi kleksografii. Świetnie sprawdzą się też krótkie opowiadania o „Mikołajku” René Goscinnego i Jean-Jacques’a Sempégo, pełne szkolnych przygód i zabawnych nauczycieli. W klasach 1-3 możesz sięgnąć po rozdziały o szkole z „Dzieci z Bullerbyn” Astrid Lindgren, gdzie dzieci chodzą do małej wiejskiej szkoły. Z piosenek zaśpiewajcie tradycyjne „Sto lat”. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Pani uczy, pani czyta, pani wszystkich nas powita. Pani kucharka zupę gotuje, a my za wszystko dziś dziękujemy.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Dawniej pióro, kałamarz, tabliczka, a dziś kredki i kolorowa książeczka. Choć się szkoła bardzo zmienia, nauczyciel zawsze ma coś do powiedzenia.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „14 października obchodzimy Dzień Edukacji Narodowej, a w naszej grupie świętujemy go 13 października. Dzieci przygotują podziękowania dla wszystkich pracowników przedszkola. Prosimy, żeby dzieci przyszły w odświętnym stroju, a jeśli macie w domu stare zdjęcie ze szkoły babci lub dziadka, prosimy o jego kopię do wspólnej wystawy.”. Jako zadanie do domu zaproponuj rozmowę z babcią albo dziadkiem o ich szkole: jak wyglądała klasa, czym pisali i jak nazywała się ich ulubiona nauczycielka. W klasach 1-3 uczniowie mogą zapisać trzy odpowiedzi i przynieść je na lekcję.

Rada rodziców często chce przygotować coś od siebie dla nauczycieli, a nauczycielka nie powinna tego organizować sama. Możesz im przekazać, że najcenniejsze są drobiazgi zrobione przez dzieci, a nie kosztowne prezenty. Rodzice mogą też pomóc zorganizować wystawę starych zdjęć szkolnych na korytarzu i dopisać do nich krótkie podpisy. Udział ma być dobrowolny, bez zbierania pieniędzy od wszystkich.

Najczęstsze pytania