Dzień Kolejarza (25 listopada): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Dzień Kolejarza obchodzimy w Polsce 25 listopada, w dniu świętej Katarzyny Aleksandryjskiej, patronki kolejarzy. Pociągi fascynują dzieci jak mało co: stukot kół, gwizd, długie wagony i perony pełne ludzi. Wiele dzieci jechało już pociągiem, inne widziały go tylko z okna samochodu albo w książce, ale prawie każde potrafi zrobić „ciuf, ciuf”. Dzień kolejarza w przedszkolu to świetna okazja, żeby porozmawiać o pracy ludzi, dzięki którym pociągi jeżdżą bezpiecznie i na czas. To także dobry moment na ważną lekcję bezpieczeństwa przy torach i na peronie.

We wpisie znajdziesz historię święta i wyjaśnienie, skąd wzięła się data 25 listopada, ciekawostki o kolei do przeczytania dzieciom oraz zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat i klasy 1-3. Do tego prace plastyczne z rolek i pudełek, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, propozycje lektur i pomysły na zaangażowanie rodziców. Wszystkie zabawy da się przeprowadzić w sali przedszkolnej, bez specjalnych rekwizytów. Jeśli w tym samym dniu obchodzicie też Dzień Pluszowego Misia, podpowiadamy, jak połączyć oba tematy.

Historia Dnia Kolejarza

Patronką polskich kolejarzy jest święta Katarzyna Aleksandryjska, dlatego ich święto przypada w jej dniu, 25 listopada. Katarzyna żyła na przełomie III i IV wieku w Aleksandrii w Egipcie, była wykształconą chrześcijanką i zginęła śmiercią męczeńską. Według legendy miała być torturowana na kole z zębami, które jednak zniszczył anioł. Dlatego na obrazach przedstawia się ją z kołem, a to koło kojarzy się z kołami pociągów i z ruchem. Kolejarze prosili ją o opiekę i ochronę przed wypadkami. Katarzyna jest także patronką funkcjonariuszy Straży Ochrony Kolei.

Data 25 listopada nie była jednak zawsze Dniem Kolejarza. Według Kolei Śląskich przed 1981 rokiem święto obchodzono we wrześniu i nie było jednolitych obchodów w całym kraju. W 1954 roku wrześniowe święto zyskało rangę ogólnopolską po wniosku Pawła Kocoty, maszynisty z Tarnowskich Gór, ale z czasem te obchody zanikły. W lipcu 1981 roku Solidarność Węzła PKP Lublin podjęła uchwałę, żeby wrócić do tradycji i świętować w dniu świętej Katarzyny. Od tego czasu Dzień Kolejarza w Polsce przypada 25 listopada.

Dziś to święto obchodzą pracownicy kolei, przewoźników i firm zajmujących się torami, a także muzea kolejnictwa i miłośnicy pociągów. W Warszawie przy dworcu Warszawa Główna działa muzeum Stacja Muzeum, w którym można zobaczyć dawne lokomotywy i wagony, a nawet spróbować sił na symulatorze. W przedszkolach i szkołach Dzień Kolejarza to okazja do rozmowy o zawodach na kolei, do wycieczki na dworzec i do zabaw w pociąg. Warto przy tym pamiętać, że 25 listopada to również Dzień Pluszowego Misia, więc pluszaki mogą w ten dzień pojechać pociągiem w podróż.

Po co obchodzić Dzień Kolejarza z dziećmi

Pierwszy cel to poznawanie zawodów. Dzieci często myślą, że na kolei pracuje tylko maszynista, a tymczasem potrzebni są też konduktorzy, kasjerzy, dyżurni ruchu, zwrotniczy, mechanicy i osoby, które naprawiają tory. Rozmowa o tych zawodach uczy, że duże zadania wymagają pracy wielu ludzi, a każdy z nich jest ważny. Dzieci poznają nowe słowa, na przykład peron, semafor, lokomotywa, wagon i zwrotnica, co wspiera rozwój mowy. Zabawy w dworzec i pociąg rozwijają wyobraźnię i uczą odgrywania ról społecznych.

Drugi, bardzo ważny cel to bezpieczeństwo. Dzieci uczą się, że po torach nie wolno chodzić, że na peronie stoi się za linią bezpieczeństwa, a przez przejazd kolejowy przechodzi się tylko z dorosłym i tylko wtedy, gdy nic nie jedzie. Pociąg jest ciężki i długo hamuje, a maszynista nie może go ominąć, dlatego to ludzie muszą uważać. Zabawy ruchowe w pociąg ćwiczą koordynację, rytm i współpracę, bo pociąg jedzie tylko wtedy, gdy wszystkie wagoniki idą razem. Liczenie wagonów, układanie rozkładu jazdy i sprawdzanie biletów to z kolei naturalne ćwiczenia matematyczne.

Ciekawostki o kolei dla dzieci

Przeczytaj dzieciom kilka ciekawostek na jedno spotkanie. Przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, dlaczego pociąg nie spada z torów?”, i dopiero potem przeczytaj odpowiedź.

• Pociąg nie ma kierownicy. Prowadzą go szyny, a koła mają specjalny brzeg, który trzyma je na torze.
• Pociąg zmienia tor dzięki zwrotnicy. To ruchomy kawałek toru, który przestawia się tak, żeby pociąg pojechał w lewo albo w prawo.
• Dawne lokomotywy jeździły na parze. Pali się w nich węgiel, woda w kotle zamienia się w parę, a para porusza koła. Z komina lecą wtedy kłęby dymu.
• W parowozie pracowało dwóch ludzi. Maszynista prowadził lokomotywę, a palacz dorzucał węgiel do paleniska.
• Wiele dzisiejszych pociągów jeździ na prąd. Pobierają go z drutów rozwieszonych nad torami, dlatego tych drutów nigdy nie wolno dotykać ani się do nich zbliżać.
• Pociąg hamuje bardzo długo. Jest tak ciężki, że potrzebuje dużo miejsca, żeby się zatrzymać, dlatego to my czekamy przed przejazdem.
• Semafor to kolejowe światła. Mówią maszyniście, czy może jechać dalej, czy musi się zatrzymać.
• Na peronie jest linia bezpieczeństwa. Kiedy czekasz na pociąg, stoisz za nią i nie przekraczasz jej, dopóki pociąg się nie zatrzyma.
• Patronka kolejarzy ma swój znak. Święta Katarzyna jest przedstawiana z kołem, a koło to też najważniejsza część pociągu.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Najmłodsze dzieci uwielbiają naśladować dźwięki i ruchy pociągu. Zabawy są krótkie, oparte na powtarzaniu, a wszystkie pomoce duże, bez drobnych elementów.

Ciuf, ciuf, jedziemy

Ustaw się na czele jako lokomotywa i poproś dzieci, żeby złapały się za siebie jak wagoniki albo trzymały się jednej długiej szarfy. Jedziecie powoli po sali, mówiąc „ciuf, ciuf”, a na hasło „stacja” zatrzymujecie się i robicie „psss”. Na każdej stacji jedno dziecko wysiada i dosiada się na koniec pociągu. Zmieniaj tempo: pociąg jedzie pod górkę powoli, a z górki szybciej. Zabawa uczy chodzenia w grupie, reagowania na sygnał i naśladowania dźwięków.

Pociąg z pudełek

Przygotuj kilka dużych pudełek po butach związanych ze sobą grubym sznurkiem, który trzymasz ty albo starsze dziecko. Do każdego pudełka dzieci wkładają pluszaka pasażera, a potem ciągniecie pociąg razem po sali. Na stacji pluszaki wysiadają, a dzieci liczą je z twoją pomocą: jeden, dwa, trzy. Sznurka nie dawaj dzieciom do zabawy bez nadzoru i nigdy nie owijaj go wokół szyi ani rąk. Zabawa ćwiczy chwyt, ciągnięcie i pierwsze liczenie.

Tunel z chusty

Dwie osoby dorosłe albo starsze dzieci trzymają chustę animacyjną wysoko jak tunel. Dzieci jako pociąg przejeżdżają pod nią na czworakach, mówiąc „tu-tuuu”, a w tunelu robi się cicho i ciemno. Po wyjeździe z tunelu wszyscy głośno gwiżdżą. Potem tunel się obniża i dzieci muszą przejechać nisko, pełzając. Zabawa rozwija koordynację, uczy pojęć wysoko i nisko i dobrze rozładowuje energię.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzy- i czterolatki chętnie bawią się w role, więc tu pojawia się dworzec, bilety i pierwsi pracownicy kolei.

Na dworcu

Z krzeseł ustawionych w rzędach zbuduj pociąg, a ze stolika kasę biletową. Wybierz kasjera, konduktora i maszynistę, a reszta dzieci to pasażerowie, którzy najpierw kupują w kasie bilety z kartoników. Konduktor sprawdza bilety, gwiżdże i daje znak maszyniście, a pociąg rusza w podróż, na przykład do babci albo nad morze. Po drodze pasażerowie opowiadają, co widzą za oknem. Zabawa uczy odgrywania ról, zwrotów grzecznościowych i opowiadania.

Kolorowe wagoniki

Wytnij z kolorowego papieru prostokątne wagony w czterech kolorach i przygotuj jedną lokomotywę. Układasz na dywanie początek pociągu według wzoru, na przykład czerwony, niebieski, czerwony, niebieski, a dzieci doklejają kolejne wagony, kontynuując rytm. Potem wprowadź trudniejszy wzór z trzema kolorami. Zabawa ćwiczy dostrzeganie rytmów i kolejności, co jest ważnym krokiem do matematyki.

Stop, przejazd!

Narysuj albo ułóż z szarf na podłodze tory, a obok przejazd z pasami. Jedno dziecko jest pociągiem i jeździ po torach, a pozostałe są pieszymi, którzy chcą przejść na drugą stronę. Ty trzymasz dwie kartki: czerwoną, która oznacza „stój, jedzie pociąg”, i zieloną, która oznacza, że można przejść. Piesi uczą się patrzeć w lewo i w prawo, czekać na zielone i przechodzić tylko z dorosłym. Zabawa w przyjazny sposób utrwala zasady bezpieczeństwa przy torach.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki potrafią już planować i działać według zasad. Tu pojawiają się rozkład jazdy, zwrotnice i zawody, o których dzieci wcześniej nie słyszały.

Kto pracuje na kolei?

Przygotuj obrazki pracowników kolei: maszynisty, konduktora, kasjera, dyżurnego ruchu, mechanika i pracownika naprawiającego tory, a do tego obrazki przedmiotów, na przykład gwizdek, bilet, klucz, lampa, czapka, rozkład jazdy. Dzieci w małych grupach dopasowują przedmioty do zawodów i opowiadają, co robi każda osoba. Na koniec każda grupa pokazuje jeden zawód ruchem, a reszta zgaduje. Zabawa poszerza słownictwo i pokazuje, jak wiele osób potrzeba, żeby pociąg dojechał na miejsce.

Zwrotniczy i pociągi

Ułóż z szarf dwa tory, które rozchodzą się w dwie strony, a w miejscu rozwidlenia postaw zwrotniczego. Dzieci jako pociągi podjeżdżają do zwrotnicy, a zwrotniczy pokazuje ręką, w którą stronę mają jechać, na przykład w lewo do stacji Las i w prawo do stacji Morze. Na każdej stacji czeka proste zadanie, na przykład trzy przysiady albo policzenie klocków. Zabawa ćwiczy rozróżnianie stron, reagowanie na polecenia i uważność.

Rozkład jazdy

Narysuj na dużej kartce tabelę z obrazkami stacji i zegarami z pełnymi godzinami. Dzieci odczytują z twoją pomocą, o której pociąg odjeżdża ze stacji Przedszkole i o której dojeżdża do stacji Zoo. Potem same układają rozkład, przyklejając zegary przy stacjach, i sprawdzają, czy pociąg nie jedzie w tył w czasie. Na koniec odgrywają podróż, a konduktor ogłasza stacje. Zabawa wprowadza pojęcie czasu, kolejności i pierwszego odczytywania zegara.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie potrafią czytać, liczyć i szukać informacji, więc Dzień Kolejarza może być dniem małych projektów i prawdziwej wiedzy o kolei.

Podróż z rozkładem jazdy

Przygotuj uproszczony rozkład jazdy z kilkoma stacjami i godzinami odjazdu. Uczniowie w parach dostają zadania: o której dojadę do stacji C, jeśli wyjadę o 8.00, ile trwa podróż między stacjami A i D, na którą godzinę muszę przyjść, żeby zdążyć na pociąg. Potem każda para układa własne pytanie dla innej pary. Zadanie ćwiczy odczytywanie tabel, obliczenia zegarowe i czytanie ze zrozumieniem.

Święta Katarzyna i koło

Opowiedz uczniom, kim była święta Katarzyna i dlaczego jest przedstawiana z kołem. Potem zastanówcie się razem, gdzie jeszcze w życiu codziennym są koła: w rowerze, samochodzie, taczce, zegarze, młynie. Uczniowie w grupach rysują albo wypisują jak najwięcej przedmiotów z kołami i układają je w kategorie, na przykład pojazdy, maszyny, zabawki. Zajęcia uczą klasyfikowania i pokazują, jak ważnym wynalazkiem jest koło.

Kodeks bezpiecznego podróżnego

Uczniowie w grupach piszą zasady bezpiecznego zachowania na dworcu, na peronie, w pociągu i przy przejeździe kolejowym. Podpowiedz kierunki: stoję za linią bezpieczeństwa, nie chodzę po torach, nie wychylam się przez okno, przechodzę przez przejazd tylko wtedy, gdy nic nie jedzie, trzymam się dorosłego. Każda grupa przygotowuje plakat z rysunkami, a potem przedstawia go klasie. Zadanie ćwiczy pisanie tekstu użytkowego i utrwala zasady, które mogą uratować życie.

Wywiad z kolejarzem

Jeśli ktoś z rodziców albo znajomych pracuje na kolei, zaproś go do klasy. Uczniowie wcześniej przygotowują pytania: jak wygląda twój dzień pracy, czego trzeba się nauczyć, co jest najtrudniejsze, co najciekawsze. Podczas spotkania zapisują odpowiedzi, a potem piszą krótką notatkę do gazetki. Jeśli nie ma takiej osoby, możecie napisać list do pobliskiej stacji albo muzeum kolejnictwa. Zadanie uczy zadawania pytań i sporządzania notatki.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy przygotowujesz wcześniej sama.

Lokomotywa z rolek

• dwie rolki po papierze toaletowym i jedna mniejsza rolka albo nakrętka na komin (tylko dla starszych dzieci)
• farby plakatowe, pędzle
• czarne koła z papieru, klej, kredki

Dzieci malują rolki na wybrany kolor i zostawiają do wyschnięcia. Jedną rolkę kładą poziomo jako kocioł, a drugą, przyciętą przez dorosłego, stawiają z tyłu jako kabinę maszynisty. Doklejają czarne koła z papieru i komin z mniejszej rolki, a na kabinie rysują okienko z maszynistą. Dla najmłodszych zamiast nakrętki zrób komin z papieru, żeby nie było drobnych elementów.

Pociąg całej grupy

• kartki w kształcie wagonów wycięte wcześniej przez dorosłego
• kredki, farby, kolorowy papier
• długi pasek papieru jako tory

Każde dziecko ozdabia swój wagon i rysuje w oknie siebie jako pasażera. Wagony przyklejacie jeden za drugim na długim pasku z narysowanymi torami, a na początku stawiacie lokomotywę, którą ozdabiasz ty. Pociąg ciągnie się przez całą ścianę i można liczyć, ile ma wagonów. To świetna praca nawet dla dwulatków, bo każde dziecko robi tylko jeden wagon.

Semafor z pudełka

• pudełko po zapałkach albo mały kartonik (starsze dzieci)
• czerwony i zielony papier, czarna farba
• patyczek do lodów, klej

Dzieci malują kartonik na czarno, a po wyschnięciu naklejają na nim czerwone i zielone koło. Całość przyklejają do patyczka, tak żeby powstał semafor. Gotowe semafory przydadzą się w zabawie „Stop, przejazd!” i w zabawach ruchowych, gdy dzieci pokazują pociągom, czy mogą jechać. Praca uczy zasad bezpieczeństwa w ruchu.

Koło świętej Katarzyny

• papierowy talerzyk
• kredki, farby, kolorowy papier
• nożyczki (pod nadzorem dorosłego)

Starsze dzieci rysują na papierowym talerzyku szprychy i ozdabiają brzeg ząbkami wyciętymi z papieru, tak żeby powstało koło podobne do tego z obrazów świętej Katarzyny. W środku mogą narysować pociąg albo tory. To dobry pretekst, żeby wrócić do opowieści o patronce kolejarzy. Z kół można zrobić girlandę na Dzień Kolejarza.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Pociąg to ruch, rytm i dźwięk, więc zabawy muzyczne pasują do tego święta idealnie.

Pociąg przyspiesza

Dzieci ustawiają się w pociąg, trzymając się za ramiona albo szarfy. Wystukujesz rytm na bębenku: najpierw wolny, gdy pociąg rusza, potem coraz szybszy, a na końcu znowu wolny, gdy pociąg dojeżdża do stacji. Pociąg porusza się w rytmie bębenka, a na mocne uderzenie się zatrzymuje. Zabawa ćwiczy poczucie rytmu, reagowanie na zmiany tempa i koordynację całej grupy.

Wagoniki szukają lokomotywy

Wybierz trzy lub cztery lokomotywy, które dostają szarfy, a reszta dzieci to wagony. Przy muzyce wszyscy jeżdżą po sali osobno, a gdy muzyka cichnie, wagony szybko doczepiają się do najbliższej lokomotywy. Wygrywa pociąg, który ma najwięcej wagonów, a potem zmieniasz lokomotywy. Zabawa ćwiczy szybką reakcję, orientację w przestrzeni i liczenie.

Odgłosy dworca

Podziel dzieci na grupy: jedna robi „ciuf, ciuf”, druga stuka rytmicznie o kolana jak koła na torach, trzecia gwiżdże, a czwarta szumi jak para. Ty dyrygujesz, wskazując grupę, a na uniesioną dłoń wszystkie grupy grają razem. Potem zaśpiewajcie dowolną znaną piosenkę o pociągu, dodając odgłosy grup. Zabawa uczy reagowania na gest dyrygenta i wspólnego tworzenia muzyki.

Scenariusz zajęć: Dzień Kolejarza w przedszkolu

Temat	Jedziemy pociągiem, poznajemy kolejarzy
Grupa wiekowa	4-5 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko wymienia 2-3 zawody na kolei; zna zasady bezpieczeństwa na peronie i przy przejeździe; porusza się w grupie w rytmie; kontynuuje prosty rytm kolorów
Pomoce	krzesła, kartoniki na bilety, gwizdek, obrazki pracowników kolei, szarfy, czerwona i zielona kartka, bębenek, wagony z kolorowego papieru
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): „Ciuf, ciuf, jedziemy”, pociąg z dzieci objeżdża salę. 2. Rozmowa (7 minut): nauczyciel mówi, że 25 listopada to Dzień Kolejarza, opowiada o świętej Katarzynie i czyta trzy ciekawostki. 3. Kto pracuje na kolei? (7 minut): dopasowywanie przedmiotów do zawodów. 4. Na dworcu (8 minut): zabawa w kasę, konduktora i podróż. 5. Stop, przejazd! (7 minut): ćwiczenie zasad bezpieczeństwa przy torach. 6. Kolorowe wagoniki (6 minut): układanie rytmu z wagonów. 7. Pociąg przyspiesza (5 minut): zabawa ruchowa z bębenkiem.
Zakończenie	Pociąg z dzieci dojeżdża do stacji Przedszkole, a konduktor żegna każdego pasażera. Dzieci mówią, jaki zawód na kolei najbardziej im się podoba.
Ewaluacja	Dzieci pokazują kciuk w górę, w bok albo w dół przy pytaniach: czy wiesz, gdzie stać na peronie, i czy wiesz, co robi konduktor. Zanotuj, które dzieci samodzielnie podały zasadę bezpieczeństwa przy torach.

Jeśli planujesz wycieczkę na dworzec, zadbaj o odpowiednią liczbę opiekunów i ustal wcześniej trasę. Przed wyjściem powtórz z dziećmi zasady: trzymamy się za ręce, stoimy za linią bezpieczeństwa, nie podchodzimy do krawędzi peronu i nie biegamy. Dzieci powinny mieć kamizelki odblaskowe, żeby łatwo było je policzyć. Warto wcześniej skontaktować się z dworcem albo muzeum kolejnictwa, bo niektóre z nich prowadzą zajęcia dla grup przedszkolnych.

Książki, wiersze i piosenki

Najbardziej znanym polskim wierszem o pociągu jest „Lokomotywa” Juliana Tuwima, który warto przeczytać dzieciom w całości z ilustrowanego wydania. Wiersz świetnie nadaje się do zabawy w pociąg, bo jego rytm przypomina stukot kół przyspieszającej lokomotywy. Czytaj go na głos coraz szybciej i coraz wolniej, a dzieci niech poruszają rękami jak tłoki i koła. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Konduktor gwiżdże, pociąg rusza, stuka, puka, aż drży dusza. Wagon za wagonem w długim rzędzie, maszynista wiezie nas wszędzie.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Na peronie stoję grzecznie, za linią jest bezpiecznie. Gdy pociąg stanie, drzwi otworzy, wtedy wsiadam, nic mi nie grozi.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „25 listopada obchodzimy Dzień Kolejarza. Będziemy poznawać zawody na kolei i uczyć się zasad bezpieczeństwa na peronie i przy przejeździe kolejowym. Prosimy, aby dzieci przyniosły zabawkowy pociąg, zdjęcie z podróży pociągiem albo stary bilet kolejowy.”. Jako zadanie do domu zaproponuj rodzinną rozmowę o tym, dokąd rodzina jechała pociągiem albo dokąd chciałaby pojechać, i rysunek tej podróży. W klasach 1-3 uczniowie mogą z rodzicami sprawdzić w internecie, skąd i dokąd jeżdżą pociągi z najbliższej stacji.

Jeśli któryś z rodziców pracuje na kolei, zaproś go do przedszkola. Kolejarz w mundurze, z gwizdkiem albo lizakiem do dawania sygnałów, zrobi na dzieciach ogromne wrażenie, a jego opowieść o pracy będzie najlepszą lekcją. Rodzice mogą też pomóc zorganizować wycieczkę na dworzec albo krótką przejażdżkę pociągiem do sąsiedniej stacji. Udział jest dobrowolny, a każda pomoc się przyda.

Najczęstsze pytania