Dzień Mycia Rąk (15 października): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Dzień Mycia Rąk obchodzimy 15 października, a jego pełna nazwa to Światowy Dzień Mycia Rąk. Święto przypomina, że mycie rąk wodą z mydłem to jeden z najprostszych i najtańszych sposobów, żeby chronić się przed chorobami. W przedszkolu dzieci myją ręce kilka razy dziennie, a mimo to wiele z nich robi to w pięć sekund, samą wodą i bez mydła. Dzień mycia rąk w przedszkolu to więc okazja, żeby zamienić rutynę w ciekawe odkrycie: z eksperymentami, piosenką do liczenia i zabawami, po których dzieci myją ręce dokładniej, bo wiedzą, po co to robią.

We wpisie znajdziesz krótką historię święta, ciekawostki o zarazkach i mydle do przeczytania dzieciom oraz zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat i klasy 1-3. Do tego proste eksperymenty, prace plastyczne, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, rymowanki i pomysły na współpracę z rodzicami. Większość zabaw wymaga tylko umywalki, mydła, ręczników i materiałów z przedszkolnej szafy. Tam, gdzie pojawia się woda, piana albo jedzenie, piszemy wprost, na co uważać.

Historia Dnia Mycia Rąk

Światowy Dzień Mycia Rąk, po angielsku Global Handwashing Day, ustanowiło porozumienie organizacji nazywane dziś Global Handwashing Partnership, a wcześniej działające pod nazwą partnerstwa publiczno-prywatnego na rzecz mycia rąk. Święto ogłoszono w sierpniu 2008 roku w Sztokholmie, podczas Światowego Tygodnia Wody, czyli dorocznego spotkania ekspertów zajmujących się wodą i higieną. Rok 2008 był też ogłoszony przez ONZ Międzynarodowym Rokiem Warunków Sanitarnych, więc nowe święto dobrze wpisało się w ten czas. W partnerstwie od początku były organizacje zdrowotne i pomocowe, między innymi UNICEF i Bank Światowy.

Pierwsze obchody odbyły się 15 października 2008 roku i od razu były ogromne. Ponad 120 milionów dzieci w ponad 70 krajach myło tego dnia ręce mydłem, często wspólnie na szkolnych boiskach. Celem święta jest przekonanie ludzi, że mycie rąk mydłem to łatwy, skuteczny i niedrogi sposób, żeby zapobiegać chorobom i ratować życie. Szczególnie chodzi o dzieci, bo to one najczęściej chorują na choroby przenoszone przez brudne ręce. Od tamtej pory każdego roku 15 października szkoły, przedszkola i lokalne społeczności organizują pokazy mycia rąk, lekcje o higienie i akcje budowania umywalek tam, gdzie ich brakuje.

Warto odróżnić to święto od drugiej daty, która pojawia się w kalendarzach. 5 maja Światowa Organizacja Zdrowia prowadzi kampanię o higienie rąk skierowaną głównie do lekarzy, pielęgniarek i placówek medycznych. To osobna akcja, a dla przedszkoli i szkół bardziej naturalny jest październikowy Dzień Mycia Rąk, bo przypada na początek sezonu przeziębień. W Polsce święto obchodzą głównie przedszkola, szkoły i stacje sanitarne, często w połączeniu z zajęciami o zdrowiu. Temat dobrze łączy się też z kwietniowym Dniem Zdrowia.

Po co obchodzić Dzień Mycia Rąk z dziećmi

Najważniejszy cel jest bardzo praktyczny: dzieci, które dokładnie myją ręce, rzadziej chorują i rzadziej zarażają innych. W przedszkolu, gdzie wszyscy dotykają tych samych zabawek, klamek i kredek, ma to znaczenie dla całej grupy, a także dla rodziców i pracowników. Dzieci uczą się nie tylko tego, że ręce trzeba myć, ale kiedy i jak: przed jedzeniem, po skorzystaniu z toalety, po powrocie z podwórka i po głaskaniu zwierząt. Uczą się też kolejnych ruchów, bo zwykłe pocieranie dłoni pomija kciuki, przestrzenie między palcami i miejsca pod paznokciami. To kształtowanie nawyku, który zostaje na całe życie.

Drugi cel to rozwój poznawczy. Zarazki są niewidoczne, więc dziecko musi uwierzyć w coś, czego nie widzi, a eksperymenty z farbą, pieprzem i chlebem pozwalają ten niewidzialny świat pokazać. Starsze dzieci obserwują, porównują, wyciągają wnioski i uczą się, jak wygląda prosty eksperyment naukowy. W sferze społecznej dzieci uczą się dbać o innych, na przykład kichać w łokieć i myć ręce po wydmuchaniu nosa. Samodzielne mycie rąk, zakręcanie kranu i wycieranie dłoni to także ćwiczenie sprawności manualnej i samodzielności, z której dzieci są bardzo dumne.

Ciekawostki o myciu rąk dla dzieci

Przeczytaj dzieciom trzy lub cztery ciekawostki na jedno spotkanie, a resztę zostaw na kolejne dni. Przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, dlaczego nie widzimy zarazków?”, i dopiero potem przeczytaj odpowiedź.

• Zarazki są tak małe, że nie widać ich gołym okiem. Naukowcy oglądają je przez mikroskop, który powiększa rzeczy wiele razy.
• Sama woda nie wystarczy. Mydło pomaga oderwać brud i zarazki od skóry, a woda je spłukuje.
• Ręce trzeba myć co najmniej 20 sekund. Tyle trwa mniej więcej dwukrotne zaśpiewanie „Sto lat”.
• Zarazki lubią chować się między palcami i pod paznokciami. Dlatego myjemy też kciuki, wnętrze dłoni, grzbiety rąk i czubki palców.
• Mokre ręce łatwiej zbierają zarazki niż suche. Po umyciu trzeba je dobrze wytrzeć ręcznikiem.
• Bardzo często dotykamy twarzy, nawet o tym nie myśląc. Zarazki z rąk trafiają wtedy do buzi, nosa i oczu.
• Kiedyś nawet lekarze nie myli rąk przed badaniem chorych. Węgierski lekarz Ignaz Semmelweis jako jeden z pierwszych przekonywał, że mycie rąk ratuje życie pacjentów.
• Pierwszy Dzień Mycia Rąk był rekordowy. W 2008 roku ponad 120 milionów dzieci w ponad 70 krajach umyło ręce mydłem tego samego dnia.
• Nie wszędzie na świecie jest kran z czystą wodą. W wielu miejscach dzieci muszą przynosić wodę z daleka, dlatego to święto przypomina też o budowaniu umywalek.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Najmłodsze dzieci uczą się mycia rąk przez naśladowanie, powtarzanie i zabawę wodą. Pilnuj, żeby piana nie trafiała do oczu i buzi, i zawsze bądź przy dzieciach, gdy bawią się wodą.

Rączki na sucho

Siadacie w kole i ćwiczycie ruchy mycia rąk bez wody, jak w teatrzyku. Pokazujesz kolejne kroki i nazywasz je prosto: „Odkręcamy kran, bierzemy mydełko, pocieramy rączki, myjemy paluszki, kciuk, drugi kciuk, spłukujemy, wycieramy”. Dzieci powtarzają każdy ruch, a ty dodajesz dźwięki, na przykład „szszsz” przy wodzie i „frr” przy wycieraniu. Po kilku powtórzeniach idźcie razem do łazienki i zróbcie to samo naprawdę. Zabawa uczy kolejności czynności i łączy ruch ze słowem.

Piana w misce

Nalej do dużej miski ciepłej wody, dodaj trochę mydła w płynie i ubij pianę trzepaczką na oczach dzieci. Dzieci wkładają ręce do piany, nabierają ją w dłonie, dmuchają na nią i obserwują, jak znika. Potem spłukują ręce w drugiej misce z czystą wodą i wycierają je ręcznikiem. Rozłóż na podłodze ręczniki albo ceratę i miej pod ręką czystą wodę do przemycia oczu, gdyby piana tam trafiła. Zabawa dostarcza wrażeń zmysłowych i oswaja z mydłem dzieci, które go nie lubią.

Lalki idą na obiad

Przygotuj kilka lalek z plastiku, które można zamoczyć, miskę z wodą, kawałek mydła i małe ręczniczki. Powiedz, że lalki zaraz idą na obiad, ale najpierw muszą umyć rączki. Dzieci po kolei myją lalkom ręce, wycierają je i sadzają przy stoliku z zabawkowymi talerzami. Na koniec one same myją ręce przed prawdziwym posiłkiem, tak jak lalki. Zabawa utrwala związek między myciem rąk a jedzeniem i rozwija opiekuńczość.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzy- i czterolatki potrafią już zapamiętać kilka kroków mycia rąk i zrozumieć, kiedy trzeba je umyć. Tu ćwiczymy kolejność i sytuacje z codziennego życia.

Kiedy myjemy ręce?

Przygotuj obrazki różnych sytuacji: dziecko przy stole z obiadem, dziecko wychodzące z toalety, dziecko wracające z podwórka, dziecko głaszczące psa, dziecko wydmuchujące nos, dziecko oglądające książkę i dziecko śpiące. Pokazujesz obrazek, a dzieci podnoszą rękę z narysowanym na kartce mydłem, jeśli trzeba umyć ręce, albo robią zdziwioną minę, jeśli nie trzeba. Po każdej odpowiedzi pytaj „dlaczego?”. Zabawa uczy łączyć sytuacje z nawykiem higienicznym i rozwija myślenie przyczynowo-skutkowe.

Historyjka o myciu rąk

Narysuj albo wydrukuj sześć obrazków z kolejnymi krokami mycia rąk: odkręcanie kranu, zmoczenie rąk, mydło, pocieranie, spłukiwanie, wycieranie. Pomieszaj je i poproś dzieci, żeby wspólnie ułożyły je we właściwej kolejności na dywanie. Potem jedno dziecko opowiada historyjkę, a reszta pokazuje ruchy. Gotową historyjkę przyklejcie nad umywalką w łazience, żeby przypominała dzieciom kolejne kroki. Zabawa ćwiczy myślenie sekwencyjne i mowę.

Gdzie się schował zarazek?

Wytnij z zielonego papieru kilka śmiesznych zarazków wielkości monety i przyczep je taśmą malarską w różnych miejscach sali: na klamce, na kranie, na pilocie do radia, na zabawkach, na stole. Dzieci szukają zarazków i przynoszą je do pudełka. Przy każdym znalezisku rozmawiacie, kto dotyka tego miejsca i dlaczego ręce zbierają zarazki z różnych przedmiotów. Na koniec wszyscy myją ręce, żeby „pozbyć się” zarazków, które zostały na dłoniach. Zabawa uczy, skąd biorą się zarazki na rękach, i rozwija spostrzegawczość.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki uwielbiają eksperymenty. Pokaż im, co dzieje się z niewidzialnymi zarazkami, a będą myły ręce dokładniej bez przypominania.

Pieprz ucieka przed mydłem

Nalej wodę do płaskiego talerza i posyp powierzchnię mielonym pieprzem. Powiedz, że pieprz to zarazki. Dziecko wkłada do wody czysty palec i nic się nie dzieje, a potem macza palec w mydle w płynie i dotyka wody jeszcze raz. Pieprz gwałtownie rozpływa się na brzegi talerza, jakby uciekał. Pilnuj, żeby dzieci nie dotykały oczu palcami z pieprzem, i po eksperymencie wszyscy myją ręce. Zabawa pokazuje w prosty sposób, że mydło działa, i uczy obserwowania eksperymentu.

Detektyw w farbie

Nalej odrobinę farby plakatowej na dłonie dziecka i poproś, żeby z zamkniętymi oczami rozprowadziło ją po rękach tak, jakby myło je mydłem. Po chwili dziecko otwiera oczy i sprawdza, które miejsca zostały bez farby. Najczęściej są to kciuki, przestrzenie między palcami, grzbiety dłoni i czubki palców. Rozmawiacie, że tak samo te miejsca pomijamy przy myciu, a potem dzieci myją ręce naprawdę, starając się pamiętać o wszystkich miejscach. Zabawa uczy dokładności i samooceny.

Zegar mycia rąk

Weź klepsydrę albo stoper i poproś dzieci, żeby umyły ręce tak, jak robią to zwykle, a ty mierzysz czas. Zwykle wychodzi kilka sekund. Potem uczycie się rymowanki albo dwukrotnie śpiewacie „Sto lat” i porównujecie, ile to trwa. Dzieci mogą narysować na kartce zegar mycia rąk z dwiema piosenkami zamiast cyfr. Zabawa ćwiczy poczucie czasu i daje dzieciom prosty sposób, żeby wiedziały, kiedy przestać pocierać dłonie.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie mogą przeprowadzić prawdziwy eksperyment, zapisywać obserwacje i przygotować materiały dla młodszych dzieci.

Chleb w woreczkach

Przygotuj trzy kromki chleba bez konserwantów i trzy woreczki strunowe. Pierwszą kromkę wkładasz do woreczka w rękawiczkach, bez dotykania, drugą dotykają uczniowie brudnymi rękami po przerwie, a trzecią ci sami uczniowie po dokładnym umyciu rąk. Woreczki podpisujecie i zostawiacie w ciepłym miejscu, a uczniowie przez tydzień lub dwa rysują i opisują zmiany w dzienniczku obserwacji. Woreczków nie otwieracie, a po zakończeniu eksperymentu wyrzucasz je zamknięte. Zajęcia uczą obserwowania, porównywania i zapisywania wyników, a wniosek o myciu rąk wyciągają sami uczniowie.

Instrukcja dla przedszkolaków

Uczniowie w grupach przygotowują plakat z instrukcją mycia rąk dla młodszych dzieci. Każdy krok opisują jednym krótkim zdaniem z czasownikiem na początku, na przykład „Namydl ręce” albo „Umyj kciuki”, i rysują do niego obrazek. Plakaty możecie zawiesić w szkolnych łazienkach albo zanieść do zaprzyjaźnionego przedszkola. Zajęcia ćwiczą pisanie instrukcji, dzielenie czynności na etapy i pracę zespołową.

Mapa zarazków w klasie

Uczniowie rysują plan klasy i zaznaczają na nim miejsca, których dotyka najwięcej osób: klamkę, włącznik światła, kran, klawiaturę komputera, gąbkę do tablicy. Potem ustalają ranking od najczęściej dotykanego miejsca do najrzadziej dotykanego i rozmawiacie, jak często te miejsca trzeba myć. Mogą też przez jedną przerwę liczyć, ile osób dotknęło klamki, i zapisać wynik kreskami. Zajęcia łączą orientację na planie, zbieranie danych i proste liczenie.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy wycinasz wcześniej sama.

Dłonie w bańkach mydlanych

• kartka z bloku w ciemnym kolorze
• farba plakatowa w jasnym kolorze
• rolka po papierze i biała farba na bańki

Dzieci odbijają na kartce obie dłonie pomalowane farbą. Gdy wyschną, maczają brzeg rolki w białej albo jasnoniebieskiej farbie i stemplują wokół dłoni kółka, które wyglądają jak bańki mydlane. Starsze dzieci mogą narysować w bańkach smutne zarazki, które uciekają. Najmłodszym pomagasz przy stemplowaniu.

Mydło z papieru na etykietę

• prostokąt z kolorowego brystolu
• kredki, flamastry, kawałki bibuły
• klej i nożyczki

Dzieci projektują opakowanie wymyślonego mydła: wymyślają jego nazwę, zapach i kolor, a potem ozdabiają kartonik rysunkami i bibułą. Starsze dzieci piszą na etykiecie hasło zachęcające do mycia rąk. Z gotowych prac powstaje sklepik z mydłami, w którym dzieci mogą bawić się w kupowanie. Praca rozwija wyobraźnię i jest dobrym pretekstem do rozmowy o tym, jak powinno wyglądać dobre mydło.

Plakat przy umywalce

• duży arkusz brystolu
• obrazki kolejnych kroków mycia rąk narysowane przez dzieci
• farby, klej, folia do zabezpieczenia (obsługuje dorosły)

Każde dziecko albo para rysuje jeden krok mycia rąk, a potem wspólnie przyklejacie obrazki w kolejności na arkuszu. Dorosły zabezpiecza plakat folią, żeby nie zniszczył się od wody, i wiesza go nad umywalką. Taki plakat działa lepiej niż kupiony, bo dzieci znają każdy obrazek i chętnie pokazują go młodszym. Możecie dopisać na dole imiona wszystkich autorów.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Zabawy ruchowe w tym dniu mają lekką fabułę: mydełka walczą z zarazkami, a bańki unoszą się w powietrzu.

Mydełka i zarazki

Wybierz dwoje lub troje dzieci, które są mydełkami i mają szarfy w jasnym kolorze. Pozostałe dzieci to zarazki biegające po sali. Mydełko dotyka zarazka, a ten „rozpuszcza się” i powoli opada na podłogę, a potem siada przy ścianie. Gdy zostanie kilka zarazków, zmieniacie role. Zabawa rozwija szybkość, zwinność i orientację w przestrzeni, a dzieci śmieją się przy „rozpuszczaniu”.

Bańki na chuście

Rozłóż chustę animacyjną i połóż na niej kilka lekkich piłeczek albo zgniecionych kulek z papieru, które są bańkami mydlanymi. Dzieci poruszają chustą raz delikatnie, raz mocno, a piłeczki podskakują jak bańki. Na hasło „bańki pękają” wszyscy wyrzucają piłeczki w górę, a na hasło „mydło spłukujemy” potrząsają chustą, aż piłeczki spadną. Zabawa ćwiczy współpracę i koordynację ruchów rąk.

Piosenka do mycia rąk

Ułóżcie razem prostą piosenkę do znanej melodii, na przykład „Panie Janie”, z własnymi słowami o kolejnych krokach mycia rąk. Śpiewajcie ją z ruchami: przy „mydło” pocieracie dłonie, przy „paluszki” splatacie palce, przy „kciuki” obracacie kciuk w dłoni. Zaśpiewajcie ją dwa razy, żeby mycie trwało wystarczająco długo. Od tego dnia piosenka może towarzyszyć myciu rąk przed każdym posiłkiem.

Scenariusz zajęć na Dzień Mycia Rąk

Temat	Mydło kontra zarazki
Grupa wiekowa	5-6 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko wie, kiedy trzeba myć ręce; myje ręce w prawidłowej kolejności, pamiętając o kciukach i przestrzeniach między palcami; wie, że ręce myjemy co najmniej 20 sekund; obserwuje prosty eksperyment i opisuje, co widzi
Pomoce	talerz z wodą, pieprz, mydło w płynie, farba plakatowa, obrazki sytuacji, obrazki kroków mycia rąk, stoper, szarfy, ręczniki papierowe
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): pokazujesz dzieciom mydło i pytasz, do czego służy i czy da się bez niego umyć ręce. 2. Ciekawostki (6 minut): trzy ciekawostki (zarazki są niewidoczne, woda nie wystarczy, 20 sekund), przed każdą pytanie do dzieci. 3. Pieprz ucieka przed mydłem (7 minut): eksperyment i rozmowa o tym, co się stało. 4. Kiedy myjemy ręce? (6 minut): pokazywanie obrazków i rozmowa o sytuacjach. 5. Mydełka i zarazki (6 minut): zabawa ruchowa. 6. Detektyw w farbie (8 minut): sprawdzenie, które miejsca pomijamy, i układanie historyjki z krokami mycia. 7. Wspólne mycie rąk z piosenką (7 minut): dzieci myją ręce w łazience, śpiewając dwa razy tę samą zwrotkę.
Zakończenie	Dzieci siadają w kole i pokazują na sucho wszystkie kroki mycia rąk. Każde mówi jedną sytuację, w której dziś umyje ręce w domu.
Ewaluacja	Dzieci pokazują kciuk w górę, w bok albo w dół przy pytaniach: czy wiesz, jak długo myjemy ręce, i czy pamiętasz, o jakich miejscach łatwo zapomnieć. Przez kolejne dni obserwuj przy umywalce, kto myje kciuki i używa mydła bez przypominania.

Przed zabawami z mydłem zapytaj rodziców, czy któreś dziecko ma alergię albo atopowe zapalenie skóry, i w razie potrzeby użyj mydła, którego dziecko używa w domu. Eksperyment z chlebem dotyczy tylko klas 1-3, bo spleśniałych kromek nie wolno otwierać ani dotykać, a przy małych dzieciach trudno tego upilnować. Przy zabawie z pieprzem pilnuj, żeby nikt nie pocierał oczu, a po zajęciach wszyscy dokładnie myją ręce. Farba plakatowa zwykle łatwo się zmywa, ale warto założyć dzieciom fartuszki.

Książki, wiersze i piosenki

Na ten dzień idealnie pasuje wiersz Juliana Tuwima „List do wszystkich dzieci w pewnej bardzo ważnej sprawie”, w którym poeta prosi dzieci, żeby codziennie się myły, i zapowiada, że przyjedzie sprawdzić. Wiersz jest dostępny w bibliotece internetowej Wolne Lektury, więc łatwo go znaleźć i przeczytać dzieciom w całości. Możesz też przejrzeć z dziećmi przedszkolne książeczki o codziennych czynnościach i poszukać w nich łazienki, umywalki i mydła. Dobrze sprawdzają się też proste piosenki na znane melodie, do których dzieci same układają słowa o kolejnych krokach mycia. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie. Pierwsza trwa tyle, ile powinno trwać mycie rąk, jeśli powiesz ją dwa razy.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Mydło w rączki, pianka rośnie, pocieramy dłonie mocno. Kciuk i drugi, każdy palec, zarazki spływają dalej.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Przed obiadem, po spacerze, gdy pogłaszczę psa lub kota, myję ręce wodą z mydłem, to dla mnie prosta robota.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „15 października obchodzimy Światowy Dzień Mycia Rąk. Będziemy przeprowadzać proste eksperymenty z mydłem i uczyć się dokładnego mycia rąk. Prosimy o informację, jeśli dziecko ma alergię na mydło lub problemy ze skórą dłoni, a chętnych rodziców o przyniesienie mydła w płynie dla grupy.”. Jako zadanie do domu zaproponuj, żeby dziecko pokazało rodzinie, jak myje się ręce krok po kroku, i sprawdziło, kto w domu myje je najdłużej. W klasach 1-3 uczniowie mogą przez tydzień zaznaczać w tabelce, ile razy dziennie myli ręce przed jedzeniem.

Poproś rodziców, żeby w domu wisiał w łazience ręcznik na wysokości dziecka i stał stołeczek, dzięki któremu dziecko sięga do kranu. To drobiazgi, które decydują, czy dziecko może samodzielnie umyć ręce. Rodzice mogą też przypominać o myciu rąk po powrocie z przedszkola, zanim dziecko zje podwieczorek. Wszystkie zadania są dobrowolne i nie wymagają żadnych zakupów.

Najczęstsze pytania