Dzień Ołówka (30 marca): historia, zabawy i scenariusz zajęć

Dzień Ołówka przypada 30 marca i jest świętem nieoficjalnym, znanym głównie z amerykańskich kalendarzy świąt nietypowych. Ołówek leży w każdym piórniku i w każdej sali, więc dzieci rzadko się nad nim zastanawiają, a kryje on sporo zagadek: dlaczego nie ma w nim ołowiu, skąd się bierze szary ślad i czemu jedne ołówki piszą jaśniej, a inne ciemniej. Dzień ołówka w przedszkolu to dobra okazja, żeby przyjrzeć się narzędziu, którym dzieci za chwilę będą pisać pierwsze litery. Zabawy z ołówkiem ćwiczą rękę, cierpliwość i uważne patrzenie. A że ołówek można wymazać, to także lekcja o tym, że pomyłki da się poprawić.

We wpisie znajdziesz to, co wiadomo o pochodzeniu święta, krótką historię ołówka, ciekawostki do przeczytania dzieciom i zabawy dla czterech grup wiekowych: 2-3 lata, 3-4 lata, 5-6 lat oraz klasy 1-3. Do tego prace plastyczne, zabawy ruchowe i muzyczne, scenariusz zajęć na około 45 minut, propozycje na czytanie i oglądanie oraz pomysły na współpracę z rodzicami. Każdą zabawę opisaliśmy tak, żeby dało się ją przeprowadzić bez dodatkowego szukania. Tam, gdzie pojawiają się ostre końcówki albo temperówka, piszemy wprost, na co uważać.

Historia Dnia Ołówka

Pochodzenie Dnia Ołówka jest niejasne. Święto obchodzi się głównie w Stanach Zjednoczonych, gdzie funkcjonuje jako National Pencil Day, ale żadne źródło nie podaje, kto je wymyślił ani od którego roku jest obchodzone. W Polsce pojawia się czasem pod nazwą Światowego Dnia Ołówka, jednak głównie na blogach, a nie w oficjalnych kalendarzach. Z datą 30 marca wiąże się za to prawdziwe wydarzenie z historii ołówka. Tego dnia w 1858 roku Amerykanin Hymen Lipman otrzymał patent na ołówek z gumką przymocowaną na końcu.

Warto to dobrze rozumieć: patent Lipmana to fakt historyczny, ale nie akt ustanowienia święta. Nie wiemy, czy ktoś wybrał tę datę właśnie ze względu na patent, dlatego mówimy dzieciom po prostu, że tego samego dnia, dawno temu, ktoś wpadł na pomysł, żeby połączyć ołówek z gumką. To dobry punkt wyjścia do rozmowy o wynalazkach, które wyglądają na drobne, a ułatwiają życie milionom ludzi. Pasuje to do Dnia Wynalazcy, a sam ołówek łatwo połączyć z Dniem Kredki i Dniem Papieru w jeden cykl zajęć o przyborach.

Znacznie więcej wiadomo o historii samego ołówka. W XVI wieku w Anglii, w okolicach miasta Keswick, znaleziono złoża grafitu, czyli miękkiego, ciemnego minerału, który zostawia ślad na papierze. Ludzie myśleli, że to rodzaj ołowiu, bo był do niego podobny, i tak ta nazwa przylgnęła do grafitu, a potem do przyboru do pisania. Dlatego po polsku mówimy „ołówek”, choć w środku nie ma ani odrobiny ołowiu. Z czasem grafit zaczęto mieszać z glinką i zamykać w drewnianej oprawce, co daje nam ołówek, jaki znamy dziś.

Po co obchodzić Dzień Ołówka z dziećmi

Ołówek to pierwsze narzędzie do pisania, więc zabawy z nim bezpośrednio przygotowują dziecko do nauki liter. Rysowanie ołówkiem wymaga kontroli nacisku, bo przy zbyt mocnym grafit się łamie, a przy zbyt słabym ślad jest ledwo widoczny. Dziecko uczy się więc panowania nad ręką, prawidłowego chwytu i płynności ruchu, czyli ćwiczy w sferze fizycznej małą motorykę. Szarość ołówka zmusza też do uważnego patrzenia na kształt, światło i cień, bo nie ma koloru, który by coś podpowiedział. To dobry trening koncentracji dla dzieci, które zwykle rysują szybko i dużo.

Ołówek niesie ze sobą ważną myśl wychowawczą: pomyłkę można wymazać i spróbować jeszcze raz. Dla dzieci, które złoszczą się na każdy krzywy rysunek, to ulga i dobra lekcja w sferze emocjonalnej. Rozmowa o wynalazku gumki i o tym, skąd wzięła się nazwa ołówka, rozwija ciekawość świata i myślenie poznawcze. Wspólne dzielenie się ołówkami, temperowanie na zmianę i dbanie o przybory uczą odpowiedzialności za rzeczy wspólne. Przy okazji ustalasz z dziećmi zasady bezpieczeństwa: z ołówkiem nie biegamy, nie wkładamy go do buzi i nie celujemy nim w nikogo.

Ciekawostki o ołówkach dla dzieci

Przeczytaj dzieciom trzy lub cztery ciekawostki na jedno spotkanie, a resztę zostaw na kolejne dni. Przed każdą zadaj pytanie, na przykład „Jak myślicie, dlaczego ołówek ma kanciaste boki?”, i poczekaj na pomysły. Jeśli możesz, pokaż to, o czym mówisz: ołówek zatemperowany, ołówek bez gumki i ołówek z gumką. Starsze dzieci mogą same sprawdzić niektóre ciekawostki, na przykład czy ołówek toczy się po stole. Tak ciekawostka zamienia się w małe doświadczenie.

• W ołówku nie ma ołowiu. Szary rdzeń to grafit zmieszany z glinką. Dawniej ludzie myśleli, że grafit to ołów, i nazwa została.
• Grafit znaleziono w Anglii. Duże złoże odkryto kilkaset lat temu w okolicy miasta Keswick i stamtąd brano grafit do pierwszych ołówków.
• Ołówek z gumką ma swój patent. 30 marca 1858 roku Hymen Lipman dostał w Ameryce patent na ołówek z gumką na końcu.
• Litery na ołówku coś znaczą. H oznacza ołówek twardy, który pisze jasno, a B ołówek miękki, który pisze ciemno. HB jest pośrodku.
• Kanciasty ołówek nie ucieka ze stołu. Ołówek o sześciu bokach nie toczy się tak łatwo jak okrągły i wygodnie trzyma się go w palcach.
• Ołówek pisze do góry nogami. Grafit zostawia ślad niezależnie od tego, jak trzymasz kartkę, bo nie potrzebuje tuszu, który spływa w dół.
• Ślad ołówka można wymazać. Gumka zbiera drobinki grafitu, które przywarły do papieru.
• Ołówek robi się krótszy, gdy go temperujesz. Temperówka ścina drewno i grafit, a z wiórków zostają spiralki.
• Grafit jest śliski. Jeśli potrzesz palcem mocno zamalowaną kartkę, poczujesz, że jest gładka, a palec zrobi się szary.

Zabawy dla najmłodszych (2-3 lata)

Dwulatki i trzylatki rysują całą ręką, więc dawaj im grube, krótkie ołówki trójkątne z tępym końcem albo grube bloki grafitowe, jeśli macie je w szafie. Każda zabawa z ołówkiem odbywa się przy stoliku i pod okiem dorosłego, a po zabawie ołówki wracają do pudełka. Nie dawaj najmłodszym gumek w małych kawałkach ani wiórków z temperówki, bo mieszczą się w buzi. Zabawy trwają kilka minut, a ważniejsza od efektu jest radość z zostawiania śladu.

Ślady na dużym papierze

Przyklej taśmą do stołu duży arkusz białego papieru, tak żeby się nie przesuwał, i usiądź z dziećmi dookoła. Każde dziecko dostaje gruby ołówek i rysuje, co chce, a ty nazywasz powstające ślady: długa kreska, kółko, kropka, zygzak. Potem proponujesz ruchy: kropki jak deszcz, kreski jak trawa, kółka jak słońce. Zwróć uwagę, że ołówek zostawia szary ślad, i porównajcie go z kredką. Zabawa rozwija rękę i daje pierwsze słowa do opisywania rysunku.

Gumka zjada kreski

Narysuj na kartce kilka grubych kresek i kropek ołówkiem. Daj dziecku dużą gumkę, której nie da się włożyć do buzi, i powiedz, że gumka jest głodna i zjada kreski. Dziecko pociera gumką kartkę i obserwuje, jak ślad znika, a ty mówisz „mniam, mniam”. Potem odwróćcie role: dziecko rysuje, a ty wymazujesz na jego prośbę. Zabawa ćwiczy siłę i koordynację ręki, a przy okazji pokazuje, że ołówek i gumka to para.

Gdzie się schował ołówek?

Włóż do pudełka kilka przedmiotów o podobnym kształcie: gruby ołówek, łyżkę, patyk, pędzel i tekturową rolkę. Dzieci wkładają rękę do pudełka, nie patrząc do środka, i szukają ołówka, a potem pokazują go grupie. Przy każdym znalezionym przedmiocie pytasz: czy to ołówek, czym się różni, czy można nim rysować. Na koniec wszystkie przedmioty próbujecie przyłożyć do kartki i sprawdzacie, który zostawia ślad. Zabawa rozwija dotyk, słownictwo i pierwsze porównywanie.

Zabawy dla 3- i 4-latków

Trzylatki i czterolatki potrafią już świadomie zmieniać nacisk i chętnie bawią się w zgadywanie. W tym wieku ołówek staje się narzędziem do opowiadania historyjek.

Mocno i delikatnie

Każde dziecko dostaje kartkę podzieloną na dwie części. W jednej rysuje kreski „jak słoń”, czyli mocno i grubo, w drugiej „jak myszka”, czyli delikatnie, ledwo dotykając papieru. Potem porównujecie: gdzie kreski są ciemniejsze, gdzie jaśniejsze i czy myszkowe kreski łatwiej wymazać. Na koniec dzieci rysują chmurkę delikatnie i drzewo mocno, a ty pytasz, czemu tak wybrały. Zabawa uczy kontrolowania siły nacisku, co bardzo przyda się przy nauce pisania.

Co to będzie?

Rysujesz na dużej kartce przy dzieciach coś powoli, kreska po kresce, na przykład dom, kota, rower albo słońce. Po każdej kresce zatrzymujesz się i pytasz: „Co to będzie?”. Dzieci zgadują, a ty rysujesz dalej, aż ktoś trafi. Potem chętne dziecko rysuje, a grupa zgaduje. Zabawa ćwiczy wyobraźnię, spostrzegawczość i cierpliwość, bo zanim rysunek się ujawni, trzeba poczekać.

Ołówek szuka drogi

Narysuj na kartkach proste ścieżki: od myszki do sera, od pszczoły do kwiatka, od dziecka do domu. Ścieżki są szerokie i lekko kręte, bez rozgałęzień. Dzieci prowadzą ołówek środkiem ścieżki, starając się nie dotknąć brzegów, a potem wymazują gumką kreski, które wyszły poza drogę, i próbują jeszcze raz. Pochwal każde dziecko za to, że poprawiło swoją drogę, a nie tylko za idealny wynik. Zabawa ćwiczy precyzję ruchów i koordynację oka z ręką.

Zabawy dla 5- i 6-latków

Starsze przedszkolaki mogą już badać ołówki jak mali naukowcy i świadomie cieniować rysunek. To wiek, w którym zabawy z ołówkiem przygotowują bezpośrednio do szkoły.

Twardy czy miękki?

Przygotuj trzy ołówki oznaczone literami: jeden twardy z literą H, jeden HB i jeden miękki z literą B. Dzieci w parach rysują tym samym ruchem trzy kwadraty i zamalowują je każdym ołówkiem po kolei. Porównują, który kwadrat jest najjaśniejszy, który najciemniejszy i który najłatwiej wymazać. Potem wspólnie zapisujecie wniosek na plakacie: H jak twardy i jasny, B jak miękki i ciemny. Zabawa uczy obserwacji, porównywania i pierwszego zapisu wyników doświadczenia.

Co jest w środku ołówka?

Pokaż dzieciom ołówek zatemperowany i ołówek bez końcówki, patrząc na niego od strony przekroju. Dzieci szukają szarego kółka w środku i drewna dookoła, a ty opowiadasz, że to grafit w drewnianym ubranku. Potem temperujesz przy dzieciach jeden ołówek, a one oglądają wiórki przez lupę i mówią, z czego są zrobione. Temperówkę obsługujesz ty albo dzieci pod twoim okiem, a wiórki od razu trafiają do kosza. Zabawa rozwija ciekawość i uczy, że przedmioty mają budowę, którą można zbadać.

Jasno, ciemniej, najciemniej

Narysuj na kartkach rząd pięciu okienek. Dzieci zamalowują pierwsze okienko bardzo delikatnie, a każde kolejne trochę mocniej, tak żeby powstały schodki od jasnoszarego do prawie czarnego. Potem rysują kulkę i próbują zrobić jej cień: jedna strona jasna, druga ciemna, a pod kulką ciemna plama. Pokaż im, że cieniowanie sprawia, że płaski kształt wygląda jak prawdziwy. Zabawa ćwiczy stopniowanie nacisku i wprowadza dzieci w podstawy rysunku.

Zajęcia dla klas 1-3

Uczniowie piszą już ołówkiem codziennie, więc mogą spojrzeć na niego z dystansu: jako na wynalazek, narzędzie do doświadczeń i temat do pisania.

Czy w ołówku jest ołów?

Zacznij od pytania, skąd wzięła się nazwa ołówek, i zapisz pomysły uczniów na tablicy. Potem przeczytaj krótki tekst o grafitowych złożach w Anglii i o tym, że ludzie pomylili grafit z ołowiem. Uczniowie w parach odpowiadają na pytania do tekstu i szukają innych słów, które mają w sobie ukrytą historię, na przykład nazw przedmiotów pochodzących od nazwisk wynalazców albo miejsc. Porozmawiajcie, że nazwa nie zawsze mówi prawdę o tym, co jest w środku. Zajęcia ćwiczą czytanie ze zrozumieniem i ciekawość językową.

Ołówek kontra długopis

Przyklej taśmą kartkę od spodu blatu ławki albo do ściany na wysokości oczu. Uczniowie próbują pisać na niej do góry nogami najpierw ołówkiem, a potem długopisem, i notują, co się stało. Sprawdzają też, czym łatwiej poprawić błąd i co zostaje widoczne po zamoczeniu kartki kroplą wody. Wyniki wpisują do tabeli z trzema kolumnami: ołówek, długopis, wniosek. Zajęcia uczą planowania prostego doświadczenia, notowania wyników i wyciągania wniosków.

Mój nowy wynalazek

Opowiedz o Hymenie Lipmanie, który połączył ołówek z gumką, i o tym, że patent to dokument mówiący, kto pierwszy coś wymyślił. Uczniowie projektują własny ulepszony ołówek: rysują go, podpisują części i piszą trzy zdania, do czego służy ich pomysł. Mogą wymyślić ołówek z lampką, z linijką albo taki, który sam przypomina o odrabianiu lekcji. Na koniec każdy przedstawia swój patent klasie, a klasa zadaje pytania. Zajęcia rozwijają kreatywność, pisanie krótkiego opisu i mówienie przed grupą.

Prace plastyczne

Przy pracach z nożyczkami i temperówką dzieci pracują pod nadzorem dorosłego, a najmłodszym elementy przygotowujesz wcześniej sama. Dwulatki i trzylatki robią tylko prace bez drobnych elementów.

Frotaż, czyli rysunek odkryty

• cienki papier, na przykład do drukarki
• miękki ołówek albo gruby blok grafitowy
• liście, tektura falista, kratka z koszyka, dla starszych dzieci monety
• taśma klejąca

Pod kartkę wsuń płaski przedmiot o wyraźnej fakturze i przyklej kartkę taśmą do stołu. Dziecko pociera kartkę ołówkiem trzymanym prawie płasko, a na papierze pojawia się wzór: żyłki liścia, paski tektury albo rysunek z monety. Dzieci zgadują, co było pod kartką, zanim ją podniosą. Monet używają tylko starsze dzieci, a najmłodsze pracują z dużymi liśćmi i tekturą. Z kilku frotaży można zrobić wspólny obraz faktur.

Przybornik z rolki

• dwie lub trzy rolki po papierze
• kartonowe dno, na przykład pokrywka pudełka
• farby, kolorowy papier, klej

Dzieci malują rolki na ulubione kolory albo oklejają je papierem. Kiedy wyschną, przyklejacie je pionowo do kartonowego dna, jedną obok drugiej, tak żeby powstał przybornik na ołówki. Dzieci mogą ozdobić go rysunkiem ołówka z buzią albo wzorkiem z pasków. Przybornik zostaje w sali albo idzie do domu jako prezent. Przy okazji porozmawiajcie, że ołówki trzymane w przyborniku się nie łamią i nie giną.

Ołówkowy portret z lustra

• małe lusterko ustawione na stoliku
• kartka z bloku
• ołówek miękki i twardy, gumka

Starsze dzieci patrzą w lusterko i rysują ołówkiem swoją twarz: owal, oczy, nos, usta, włosy. Zwróć uwagę, gdzie są oczy na twarzy, bo dzieci często rysują je za wysoko. Potem miękkim ołówkiem dodają ciemniejsze włosy i brwi, a twardym delikatne rysy. Gumką mogą poprawić wszystko, co im się nie podoba. Portrety powieście w szarej galerii bez kolorów, co samo w sobie jest ciekawym doświadczeniem.

Cień zabawki

• latarka albo lampka biurkowa
• duża kartka przyklejona do ściany lub stołu
• zabawka o wyraźnym kształcie, ołówek

Ustaw zabawkę między lampką a kartką, tak żeby jej cień padał na papier. Dziecko obrysowuje cień ołówkiem, a potem zamalowuje środek delikatnym cieniowaniem. Porównajcie, co się dzieje z cieniem, gdy przesuniesz lampkę bliżej albo dalej. Na koniec dzieci dorysowują tło i nadają obrazkowi tytuł. Praca łączy rysunek z obserwacją światła i cienia.

Zabawy ruchowe i muzyczne

Po pracy przy stoliku dzieci potrzebują ruchu, a ołówek podsuwa zaskakująco dużo pomysłów. W zabawach ruchowych prawdziwych ołówków nie używamy, dzieci same są ołówkami.

Ołówek i gumka

Wybierz jedno dziecko, które jest ołówkiem, i jedno, które jest gumką. Reszta dzieci to kreski rozsypane po sali. Ołówek dotyka kolejnych dzieci, a one zastygają w pozie kreski: prosto, na ukos albo zwinięte w kółko. Gumka biega i uwalnia zastygłe kreski dotknięciem, a one znów mogą się ruszać. Po minucie zmieniacie role, żeby każdy mógł być ołówkiem albo gumką. Zabawa ćwiczy szybkość, orientację i reagowanie na innych.

Temperówka

Dzieci stoją w kole z rękami złączonymi nad głową, jak zaostrzone ołówki. Gdy grasz na bębenku, jedno dziecko wchodzi do środka koła, czyli do temperówki, i powoli obraca się wokół siebie, a reszta kręci rękami. Na mocne uderzenie ołówek jest zatemperowany, wychodzi z temperówki i kłania się, a do środka wchodzi następne dziecko. Pilnuj, żeby obroty były wolne i żeby nikomu nie zakręciło się w głowie. Zabawa uczy czekania na swoją kolej i kontroli ciała.

Stukające ołówki

Dzieci siadają przy stolikach i każde dostaje dwa ołówki, które służą jako pałeczki. Pokazujesz prosty rytm: dwa szybkie stuknięcia w stół i jedno wolne, a dzieci powtarzają. Potem dzielisz grupę na dwie części, które grają na zmianę, jak w rozmowie, a na koniec wszyscy grają cicho i coraz głośniej. Starsze dzieci mogą wymyślić własny rytm dla całej grupy. Zabawa ćwiczy poczucie rytmu, słuchanie i współpracę, a ołówki od razu wracają do pudełka.

Scenariusz zajęć na Dzień Ołówka

Temat	Szary ołówek i jego tajemnice
Grupa wiekowa	5-6 lat
Czas	około 45 minut
Cele	dziecko wie, że w ołówku jest grafit, a nie ołów; porównuje ołówki twarde i miękkie; kontroluje siłę nacisku podczas rysowania; zna zasady bezpiecznego korzystania z ołówka i temperówki
Pomoce	ołówki H, HB i B, gumki, temperówka, lupy, kartki, liście i tektura do frotażu, bębenek, rysunki ścieżek
Przebieg	1. Powitanie (5 minut): zagadka o przedmiocie, który jest szary w środku i drewniany na zewnątrz, i rozmowa o tym, do czego dzieci używają ołówka. 2. Co jest w środku ołówka? (7 minut): oglądanie przekroju i wiórków przez lupę, krótka opowieść o grafitowych złożach. 3. Twardy czy miękki? (8 minut): porównywanie trzech ołówków i zapis wniosku na plakacie. 4. Ołówek i gumka (5 minut): zabawa ruchowa. 5. Mocno i delikatnie (6 minut): rysowanie kresek jak słoń i jak myszka. 6. Frotaż (10 minut): odkrywanie wzorów liści i tektury. 7. Porządki (4 minuty): dzieci chowają ołówki do przybornika i ustalają zasady bezpieczeństwa.
Zakończenie	Dzieci siadają w kole i każde mówi, co najbardziej zaskoczyło je w ołówku. Na pożegnanie wszyscy rysują w powietrzu ołówkiem-palcem wielkie kółko.
Ewaluacja	Dzieci pokazują kciuk w górę, w bok albo w dół przy pytaniach: czy wiesz, co jest w środku ołówka, i który ołówek pisze ciemniej. Obserwuj, kto potrafi świadomie zmienić nacisk i kto potrzebuje ćwiczeń chwytu.

Zwróć uwagę na chwyt ołówka, bo to dobry moment, żeby przyjrzeć się każdemu dziecku. Prawidłowo ołówek trzyma się trzema palcami: kciukiem, palcem wskazującym i środkowym, a nie w pięści. Dzieciom, które mają z tym trudność, pomagają grube ołówki trójkątne i krótkie kawałki ołówka, które wymuszają chwyt palcami. Nie poprawiaj jednak dziecka przy każdym rysunku, bo zabawa ma pozostać przyjemna. Jeśli zauważysz wyraźne kłopoty z napięciem ręki, warto porozmawiać z rodzicami i ewentualnie z terapeutą.

Książki, wiersze i piosenki

Najbardziej znaną polską historią o ołówku jest serial animowany „Zaczarowany ołówek”, zrealizowany w latach 1964-1977 w łódzkim Studiu Małych Form Filmowych Se-ma-for. Jego bohaterowie, chłopiec Piotrek i pies Pimpek, dostają ołówek, który sprawia, że wszystko, co nim narysują, staje się prawdziwe. Serial nie ma dialogów, więc świetnie nadaje się dla najmłodszych, a po obejrzeniu jednego odcinka dzieci mogą narysować, co same wyczarowałyby takim ołówkiem. Nie znamy książki dla dzieci w całości o ołówku, której polskie wydanie moglibyśmy wskazać z pewnością, dlatego nie podajemy tytułów na wyrost. Poniżej dwie krótkie rymowanki napisane przez serwis dzien.edu.pl, które możesz dowolnie wykorzystywać w grupie.

• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: W piórniku śpi ołówek szary, w środku ma grafit, nie ołów stary. Narysuje kotka, domek, las, a gumka poprawi go nie raz.
• Rymowanka serwisu dzien.edu.pl: Z ołówkiem chodzę, nie biegam z nim wcale, do buzi nie wkładam, rysuję wspaniale. Gdy czubek się złamie, spokojnie czekam, pani zatemperuje, więc nie narzekam.

Jak zaangażować rodziców

Kilka dni wcześniej wywieś na tablicy albo wyślij przez dziennik informację: „30 marca obchodzimy Dzień Ołówka. Będziemy badać ołówki, rysować, cieniować i ćwiczyć prawidłowy chwyt przed nauką pisania. Prosimy o przyniesienie jednego ołówka z domu, może być stary lub krótki, do wspólnej kolekcji.”. Jako zadanie do domu zaproponuj poszukiwanie ołówków w domu: ile ich jest, jakie mają litery i do czego służą, na przykład ołówek stolarski albo ołówek do makijażu. Dzieci mogą narysować w domu swój ulubiony przedmiot samym ołówkiem.

W klasach 1-3 uczniowie mogą zapytać rodziców i dziadków, czym pisali w szkole i czy pamiętają pióro, stalówkę albo kałamarz. Rodzice, którzy zawodowo rysują, na przykład architekci, graficy czy stolarze, mogą przyjść i pokazać, jak używają ołówka w pracy. To świetna okazja, żeby dzieci zobaczyły, że ołówek nie jest tylko szkolnym przyborem. Poproś też rodziców o sprawdzenie, jak dziecko trzyma ołówek w domu, i przekaż kilka prostych wskazówek. Udział ma być dobrowolny, bez presji na nikogo i bez kupowania nowych przyborów.

Najczęstsze pytania